İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · Güncelleme: · 7 dk okuma

Son gözden geçirme:

Komşu (Sınırdaş) Tarım Parselinde Önalım Hakkı: 2020'de Kaldırıldı (5403 m.8/İ)

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Sınırdaş (komşu) tarımsal arazi malikine önalım hakkı tanıyan 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m.8/İ’nin ikinci fıkrası, 7255 sayılı Kanunun 20. maddesiyle yürürlükten kaldırılmış ve kaldıran düzenleme 04.11.2020’de yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle 04.11.2020’den sonraki tarım arazisi satışlarında komşu parsel malikinin önalım hakkı yoktur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre bu tarihten önceki satışlarda doğmuş önalım hakkı kazanılmış hak olarak korunur; ancak önalımı kullanacak kişinin satış tarihinde sınırdaş taşınmazın tam maliki olması gerekir. Hak yürürlükteyken de yalnız arazinin tamamının satışında doğardı; aynı taşınmazdaki paydaşların TMK m.732’deki önalım hakkı ise bundan bağımsızdır ve yürürlüktedir.

Kısaca

Komşu (sınırdaş) tarım parselinde önalım hakkı: 5403 sayılı Toprak Koruma Kanunu m.8/İ ile 2014'te getirilen sınırdaş tarımsal arazi maliki önalımının kapsamı ve şartları (tarım arazisi + sınır komşuluğu + arazinin tamamının satışı + tarımsal bütünlük), bu hakkın 7255 sayılı Kanunla 04.11.2020'de yürürlükten kaldırılması, kaldırılmadan önceki satışlarda kazanılmış haklar ve paydaş önalımından (TMK m.732) farkı ile Yargıtay HGK, 14. Hukuk Dairesi ve Anayasa Mahkemesi kararları.

Komşu (sınırdaş) tarım parselinde önalım hakkı — 5403 sayılı Toprak Koruma Kanunu m.8/İ ile 2014'te getirilen sınırdaş tarımsal arazi maliki önalımının kapsamı ve şartları, yalnızca arazinin tamamının satışında uygulanması, tarımsal bütünlük ölçütü, bu hakkın 7255 sayılı Kanunla 04.11.2020'de YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMASI, kaldırılmadan önceki satışlarda kazanılmış haklar ve paydaş önalımından (TMK m.732) farkı ile Yargıtay ve AYM kararları.

Tarım arazileriyle ilgili en çok yanlış bilinen konulardan biri, “komşu (sınırdaş) parselim satılırsa önalım hakkım vardır” düşüncesidir. Bu hak gerçekten bir dönem vardı: 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, sınırdaş tarımsal arazi malikine önalım hakkı tanımıştı. Ancak bu hüküm 2020 yılında yürürlükten kaldırılmıştır. Bu yazıda, hakkın neyi kapsadığı, hangi şartlarla kullanıldığı, neden kaldırıldığı ve kaldırılmadan önceki satışların durumu, doğrulanmış Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları ışığında ele alınmaktadır. Paydaş önalımı için Önalım (Şufa) Davası ve Muvazaa, tarım arazisinde ortaklık için Ortaklığın Giderilmesi (İzale-i Şuyu) yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sınırdaş (Komşu) Tarım Arazisi Önalımı Neydi?

30/4/2014 tarihli 6537 sayılı Kanunla 5403 sayılı Kanun'a eklenen 8/İ maddesinin ikinci fıkrası (yürürlük 15.05.2014), bir tarımsal arazinin üçüncü kişiye satılması hâlinde sınırdaş (komşu) tarımsal arazi malikine önalım hakkı tanımıştı. Amaç, küçük tarım parsellerinin komşu parsellerle birleştirilerek tarımsal bütünlüğün sağlanması ve arazi bölünmesinin önlenmesiydi.

Yasal Dayanak ve Şartlar (5403 m.8/İ)

İlgili Kanun Hükmü — 5403 sayılı Kanun m.8/İ-2 (mülga: 7255 s.K. m.20, 04.11.2020)

“Tarımsal arazilerin satılması hâlinde sınırdaş tarımsal arazi malikleri de önalım hakkına sahiptir. Tarımsal arazi, sınırdaş maliklerden birine satıldığı takdirde, diğer sınırdaş malikler önalım haklarını kullanamaz. Önalım hakkına sahip birden fazla sınırdaş tarımsal arazi malikinin bulunması hâlinde hâkim, tarımsal bütünlük arz eden sınırdaş arazi malikine önalıma konu tarımsal arazinin mülkiyetinin devrine karar verir.”

Hakkın kullanılabilmesi için: (1) hem satılan hem de hak iddia edilen taşınmazın tarım arazisi niteliğinde olması ve aralarında sınır komşuluğu bulunması; (2) arazinin tamamının üçüncü kişiye satılmış olması gerekirdi. Nitekim Anayasa Mahkemesi, hükümde “hissenin satılması”na yer verilmediğinden, önalımın yalnızca arazinin bütünüyle satılması hâlinde doğduğunu vurgulamıştır. Birden fazla sınırdaş malik varsa, hâkim taşınmazı tarımsal bütünlük arz eden sınırdaşa devreder. Önalımın kullanılmasında (bildirim, süre, bedel) ise üçüncü fıkranın yollaması gereği Türk Medenî Kanunu'nun 732 vd. hükümleri uygulanırdı.

2020'de Yürürlükten Kaldırıldı (7255 sayılı Kanun)

Bu önalım hükmü, 28/10/2020 tarihli 7255 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle yürürlükten kaldırılmış ve kaldıran düzenleme 04.11.2020 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Madde gerekçesinde kaldırılma sebebi, hakkın kötüye kullanılarak arazilerin gerçek değerinin altında ele geçirilmesine alet edilmesi olarak açıklanmıştır:

7255 sayılı Kanun m.20 Gerekçesi

“Sınırdaş arazi sahibinin önalım hakkı uygulaması tarımsal bütünlüğün korunması amacıyla düzenlenmiş olmasına rağmen, söz konusu hakkın süreç içerisinde kötüye kullanılarak tarım arazilerinin gerçek değerinin altında elde edilebildiği bir usul olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Netice olarak, sınırdaş tarım arazileri için getirilen önalım hakkı, beklenilen faydadan daha çok çiftçilerin mağduriyetlerine neden olmuştur.”

Sonuç olarak, 04.11.2020 tarihinden sonra yapılan tarım arazisi satışlarında sınırdaş (komşu) malikin önalım hakkından söz edilemez.

Kaldırılmadan Önceki Satışlar: Kazanılmış Haklar

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre, kanunların geçmişe yürümemesi ve kazanılmış hakların korunması ilkeleri gereği, 04.11.2020 öncesinde gerçekleşen tarım arazisi satışlarında doğmuş önalım hakkı, sonradan yapılan kaldırma değişikliğinden etkilenmez. Önemli sınır şudur: önalımı kullanacak kişinin, satışın yapıldığı tarihte sınırdaş taşınmazın (paydaşı değil) tam maliki olması gerekir; satıştan sonra payları toplayıp malik olmak, satış anında doğmuş bir hak bulunmadığından sonucu değiştirmez.

Paydaş Önalımı ile Karıştırmayın (TMK m.732)

Sınırdaş (komşu) arazi önalımı kaldırılmış olsa da, paydaş önalımı bambaşka bir konudur ve yürürlüktedir: paylı mülkiyete tabi bir taşınmazda bir paydaş payını üçüncü kişiye satarsa, diğer paydaşlar önalım hakkını kullanabilir (TMK m.732). Yani bugün önalım, komşu parsel malikine değil, aynı taşınmazın paydaşına aittir. Ayrıntılar için Önalım (Şufa) Davası ve Muvazaa yazımıza bakınız.

Görevli Mahkeme

Önalıma dayalı tapu iptali ve tescil davaları, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde açılır. Sınırdaş önalımına dayalı davalarda, hakkın 04.11.2020'de kaldırıldığı ve kazanılmış hak/zaman bakımından uygulama tartışmaları mutlaka değerlendirilmelidir.

Yargıtay ve AYM Kararları

Sınırdaş tarım arazisi önalımı 04.11.2020'de kaldırıldı; önalımı kullanacak kişi satış tarihinde tam malik olmalıdır

Yargıtay Kararı

“… sınırdaş tarımsal arazi maliklerine önalım hakkı tanıyan 5403 sayılı Kanun’un 8/İ maddesinin ikinci fıkrası … 7255 sayılı Kanun’un 20. maddesi ile yürürlükten kaldırılmış, yürürlükten kaldıran düzenleme 04.11.2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. … önalım hakkının tarım arazisinin davalıya satıldığı tarihte doğduğu ve kullanılabilir duruma geldiği gözetildiğinde, tam malik olmayan davacının önalım hakkını kullanması mümkün değildir. … Zira, önalım hakkının doğduğu ve kullanılabilir duruma geldiği tarihten sonra önalım hakkının edinilmesinden söz edilemez.”

Önalım yalnızca arazinin tamamının satışında doğar; hisse satışında uygulanmaz (Anayasa'ya aykırı değildir)

Anayasa Mahkemesi Kararı

“… Kuralda, tarımsal arazinin satılmasından söz edilmiş olup hissenin satılması ifadesine yer verilmediğinden, önalım hakkının sadece arazinin (parselin) bütünüyle satılması hâlinde mevcut olduğu, tarım parselinin hissesinin bir bölümünün satılması durumunda geçerli olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. … dava konusu kural Anayasa'nın 13. ve 35. maddelerine aykırı değildir.”

Amaç tarımsal bütünlüktür; gereğinden büyük, yeter gelirli arazide hakkın kullanılması dürüstlük kuralıyla bağdaşmayabilir

Yargıtay Kararı

“… kanun koyucunun tarım arazilerinin hadsiz ve hudutsuz bir şekilde büyütülmesini amaçlamadığı, belirlenen büyüklüğün altındaki tarım arazilerinin komşu tarım arazileriyle birleştirilmesini hedeflediği açıktır. … davaya konu taşınmazın … 5403 sayılı Kanun’un 8. maddesinde belirtilen asgari tarımsal arazi büyüklük miktarı ile hedeflenen miktarın çok üzerinde olduğu hatta Kanunun 8/A maddesinde belirtilen yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğünün de çok üzerinde olduğu anlaşıldığından, bu taşınmaz hakkında önalım hakkının kullanılması için haklı bir sebep bulunmamaktadır. … Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.”

Sıkça Sorulan Sorular

Komşu tarlam satıldı; önalım hakkım var mı?

Bugün için kural olarak hayır. Sınırdaş (komşu) tarım arazisi maliki önalımı 04.11.2020'de yürürlükten kaldırıldı. Bu tarihten sonraki satışlarda komşu malikin önalım hakkı yoktur. Yalnızca aynı taşınmazın paydaşı iseniz, paydaş önalımı (TMK m.732) gündeme gelebilir.

04.11.2020'den önceki bir satış için hâlâ dava açabilir miyim?

Kazanılmış haklar korunduğundan, kaldırma tarihinden önce gerçekleşen satışlarda doğmuş önalım ileri sürülebilir; ancak satış tarihinde sınırdaş taşınmazın tam maliki olmanız ve süre koşullarına uymanız gerekir. Bu, somut olaya göre dikkatle değerlendirilmelidir.

Hisse (pay) satışında komşu önalımı işler miydi?

Hayır. Anayasa Mahkemesi'nin de belirttiği gibi, sınırdaş önalımı yalnızca arazinin (parselin) bütünüyle satışında doğardı; bir parseldeki hissenin satışında uygulanmazdı.

Birden fazla komşu önalım isterse ne olurdu?

Hâkim, taşınmazı tarımsal bütünlük arz eden sınırdaş malike devrederdi. Tarımsal bütünlüğün tespitinde yapılan tarımsal faaliyetin türü gibi unsurlar re'sen araştırılırdı.

Paydaş önalımı da kaldırıldı mı?

Hayır. Paylı mülkiyette paydaşın önalım hakkı (TMK m.732) yürürlüktedir ve sınırdaş tarım arazisi önalımından bağımsızdır.

Çapar Hukuk, Gayrimenkul Hukuku kapsamında önalım, tapu iptali ve tescil davalarının takibini yürütür.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi'nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Gayrimenkul Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Gayrimenkul Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: komşu parsel önalım · sınırdaş tarımsal arazi önalım · tarım arazisi önalım hakkı · 5403 sayılı Kanun 8/İ · Toprak Koruma Kanunu önalım · 6537 sayılı Kanun · 7255 sayılı Kanun önalım kaldırma · sınırdaş malik önalım · tarımsal bütünlük · yeter gelirli tarımsal arazi · kazanılmış hak önalım · paydaş önalımı TMK 732 · tapu iptali tescil · 14. Hukuk Dairesi 2019/339

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Komşu (Sınırdaş) Tarım Parselinde Önalım Hakkı: 2020'de Kaldırıldı (5403 m.8/İ)”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-10, https://capar.av.tr/makale/toprak-koruma-kanununda-komsu-parsel-onalim

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›