İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · 21 dk okuma

Son gözden geçirme:

Sanatçıların Bağlanma (Kelepçe) Sözleşmeleri: Münhasırlık, Geçerlilik, Çıkış (TMK 23, TBK 27-28, FSEK 50)

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Uzun süreli, münhasır ve sanatçının gelecekteki bütün faaliyetlerini tek bir menajere veya yapımcıya bağlayan sözleşmeler kendiliğinden geçersiz değildir; ancak sanatçının ekonomik ve sanatsal özgürlüğünü aşırı sınırlayan hükümler kesin hükümsüzdür (TMK m.23, TBK m.27). Yargıtay, sekiz yıl süreli, %50 menajerlik payı, yalnız şirkete tanınan tazminatsız fesih hakkı ve çok yüksek cezai şart içeren sözleşmeleri tümüyle hükümsüz sayan kararı onamıştır. Gelecekteki eserlerin bütününe ilişkin taahhütler bir yıllık bildirimle feshedilebilir (FSEK m.50). Buna karşılık sanatçının sözleşmeyi uygulayan davranışları, örneğin komisyon ödemeleri, sözleşmenin bağlayıcı kabul edilmesine yol açabilir.

Kısaca

Uzun süreli ve münhasır sanatçı sözleşmelerinin TMK m.23, TBK m.27 ve m.28, genel işlem koşulları ve FSEK m.50 karşısındaki geçerlilik sınırları; kelepçe sözleşmelerde Yargıtay kararları, reşit olmayan sanatçılar, karşılaştırmalı hukuk ve çıkış yolları.

Sanatçıların bağlanma (kelepçe) sözleşmeleri rehberi: uzun süreli münhasırlık, gelecekteki tüm eser ve performansların devri, tek taraflı uzatma ve opsiyon hakları, 360 derece sözleşmeler; kişilik hakkı ve ekonomik özgürlüğün korunması (TMK m.23), kesin ve kısmi hükümsüzlük (TBK m.27), aşırı yararlanma (TBK m.28), genel işlem koşulları denetimi, FSEK m.50 gelecekteki eserler ve bir yıllık fesih, rekabet yasağı hükümlerinin kıyasen uygulanması, haklı nedenle fesih, reşit olmayan sanatçılar, İngiliz ve Alman hukuku karşılaştırması ve Yargıtay kararları.

Bağlanma Sözleşmesi Nedir?

“Bağlanma sözleşmesi” kanunda tanımlanmış bir sözleşme tipi değildir; sanatçıyı uzun bir süre boyunca tek bir menajere, yapımcıya veya şirkete münhasıran bağlayan ve sanatçının gelecekteki eserleri, kayıtları, sahne gelirleri ve hatta adı üzerinde karşı tarafa geniş yetkiler veren sözleşmeler için kullanılan bir ifadedir. Yargı kararlarında bu tür sözleşmeler için “kelepçe sözleşme” ve “kelepçeleme sözleşmesi” deyimleri de kullanılmaktadır. Alman hukukundaki karşılığı “Knebelungsvertrag”, İngiliz hukukundaki sorun alanı ise “restraint of trade” doktrinidir.

Bu sözleşmeler ekonomik bakımdan anlaşılabilir bir ihtiyaca cevap verir: yeni bir sanatçıya kayıt, klip, tanıtım ve menajerlik için yatırım yapan şirket, yatırımını sanatçının başarıya ulaştığı dönemde geri almak ister. Sorun, bu meşru beklentinin sanatçının mesleki ve kişisel özgürlüğünü ortadan kaldıracak ölçüye varmasıdır. Türk hukuku sözleşme özgürlüğünü tanır, ancak taraflar sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde belirleyebilir (TBK m.26). Bu yazı, bu sınırların nerede çizildiğini ve sözleşmeden çıkış yollarını ele alır; sözleşme türlerinin genel nitelendirmesi ve cayma hakları serinin birinci, yapımcı sözleşmelerindeki cezai şart sorunları üçüncü yazısının konusudur.

Bağlanma Sözleşmelerinin Tipik Hükümleri

Uzun süre, opsiyon ve tek taraflı uzatma. Sözleşme süresi çoğu zaman yıl olarak değil, albüm sayısıyla belirlenir (“beş albüm yapım dönemi” gibi). Şirkete, her albümden sonra sözleşmeyi bir sonraki albüm için uzatma (opsiyon) hakkı tanınır; sanatçının buna karşılık bir hakkı yoktur. Albüm çıkarma tarihi şirketin takdirine bırakıldığında süre fiilen belirsizleşir.

Münhasırlık ve gelecekteki eserler. Sanatçının sözleşme süresince başka bir yapımcı veya menajerle çalışmaması, gelecekte yazacağı bütün şarkıların ve gerçekleştireceği bütün icraların haklarını şirkete devretmesi öngörülür. Sözleşme sona erdikten sonra da belirli bir süre başka yapımcıya kayıt yapmama yükümlülüğü eklenebilir.

360 derece gelir paylaşımı. Şirket yalnız kayıt gelirlerinden değil, konser, reklam, sosyal medya, marka ve ürün gelirlerinden de pay alır; bazen sanatçının gelirleri doğrudan şirketin hesabına yatırılır ve sanatçıya hesap kesildikten sonra ödeme yapılır.

Masrafların sanatçıya yüklenmesi ve mahsup. Kayıt, klip ve tanıtım masrafları sanatçının payından mahsup edilir; sanatçının payı bu masraflar karşılanmadan doğmaz. Masrafları belirleyen ve hesabı tutan şirket olduğundan, sanatçı yıllarca gelir elde edemeyebilir.

Fesih asimetrisi ve cezai şart. Şirkete tek taraflı ve tazminatsız fesih hakkı tanınırken sanatçının fesih hakkı ya hiç yoktur ya da çok yüksek bir cezai şarta bağlanır. Bu asimetri, Yargıtay önüne gelen dosyalarda sözleşmenin geçersizliğine ilişkin değerlendirmenin merkezinde yer almıştır.

Geçerlilik Sınırları ve Yasal Dayanaklar

Kişilik hakkı ve ekonomik özgürlüğün korunması (TMK m.23)

Kişinin özgürlüklerinden vazgeçemeyeceği ve onları hukuka veya ahlaka aykırı olarak sınırlayamayacağı kuralı, bağlanma sözleşmelerinin en temel sınırıdır. Ekonomik özgürlük, mesleğini icra etme ve sanatını sürdürme özgürlüğü bu korumanın kapsamındadır. Bir sözleşmenin sanatçıyı uzun süre, karşılıklı bir güvence olmaksızın tek bir şirketin takdirine bırakması, bu ölçünün aşıldığına işaret eder. Ölçüt sınırlamanın varlığı değil, yoğunluğudur: makul süreli bir münhasırlık geçerli, sanatçının iş bulamadığı hâlde başkasıyla çalışmasını da engelleyen ve sona erme imkânı tanımayan bir münhasırlık ise ahlaka aykırı sayılabilir.

İlgili Kanun Hükmü — 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.23 (Vazgeçme ve aşırı sınırlamaya karşı)

“Kimse, hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez. Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz.”

Kesin hükümsüzlük ve kısmi hükümsüzlük (TBK m.27)

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Kural kısmi hükümsüzlüktür: geçersiz hükümler ayıklanır, sözleşmenin geri kalanı ayakta kalır. Ancak geçersiz hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesinin Yargıtay’ca onanan bir kararında, sanatçının ekonomik ve sanat özgürlüğünü aşırı kısıtlayan hükümler olmadan sözleşmenin bir anlamı kalmayacağı gerekçesiyle menajerlik ve yapım sözleşmelerinin tümü hükümsüz sayılmıştır.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.27 (Kesin hükümsüzlük)

“Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez. Ancak, bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur.”

Kanun metni hâkimin sözleşmeyi tamamlamasından söz etmez; ancak kısmi hükümsüzlükten sonra doğan boşluğun tarafların varsayılan iradesine göre doldurulması öğretide kabul görür. Aşırı uzun bir sürenin tümüyle geçersiz sayılması yerine makul bir süreye indirgenmesi bu yaklaşımın ürünüdür. Kanundaki örneği, aşırı nitelikteki rekabet yasağını hâkimin kapsam veya süre bakımından sınırlayabilmesidir (TBK m.445). Tümden hükümsüzlüğün sonucu ise ağırdır: yapılmış edimler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenebilir, bu da sanatçı açısından da hesaplaşma doğurur.

Aşırı yararlanma (TBK m.28)

Karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmışsa zarar gören, ya sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir ya da sözleşmeye bağlı kalarak oransızlığın giderilmesini isteyebilir. İlk sözleşmesini imzalayan genç sanatçının hukuki danışmanlık almadan, sektörün işleyişini bilmeden imzaladığı sözleşmeler bu hükmün tipik uygulama alanıdır. Süre kısadır ve kaçırılması hâlinde hak düşer. Kurumun unsurları aşırı yararlanma (gabin) yazımızda ayrıntılı incelenmiştir.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.28 (Aşırı yararlanma)

“Bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa, bu oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından veya düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirildiği takdirde, zarar gören, durumun özelliğine göre ya sözleşme ile bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği; zor durumda kalmada ise, bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir.”

Genel işlem koşulları denetimi (TBK m.20-25)

Plak şirketleri ve menajerlik ajansları çoğu zaman bütün sanatçılarına aynı standart metni imzalatır. Düzenleyenin ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden tek başına hazırladığı hükümler genel işlem koşuludur ve metne konulan “her madde tartışılarak kabul edilmiştir” kaydı onları tek başına bu nitelikten çıkarmaz (TBK m.20). Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulları, sanatçıya açıkça bilgi verilip içeriğini öğrenme imkânı sağlanmadıkça yazılmamış sayılır (TBK m.21); açık olmayan hükümler düzenleyen aleyhine yorumlanır (TBK m.23); düzenleyene tek yanlı değişiklik yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m.24).

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.25 (İçerik denetimi)

“Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.”

Uygulamada genel işlem koşulu itirazı, TBK m.27 ile birlikte ileri sürülür. Yargıtay’ca onanan bir ilk derece kararında, hükümlerin tek taraflı olarak yapımcı lehine olduğu, sanatçı aleyhine orantısız cezai şart konulduğu ve yüzde elli menajerlik payının fahiş olduğu belirlenerek TBK m.20, TBK m.21 ve TBK m.27 birlikte uygulanmıştır.

Gelecekteki eserler: FSEK m.48, m.50 ve m.51

FSEK, gelecekteki eserler bakımından tasarruf ile taahhüdü birbirinden ayırır. Henüz vücuda getirilmemiş veya tamamlanacak bir esere ilişkin tasarruf işlemleri batıldır; mali hak, eser ortaya çıkmadan devredilmiş olmaz.

İlgili Kanun Hükmü — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.48 (Asli iktisap; gelecekteki esere ilişkin tasarruf)

“Yukardaki fıkralarda sayılan tasarruf muameleleri henüz vücuda getirilmemiş veya tamamlanacak olan bir esere taallük etmekte ise batıldır.”

Buna karşılık bu tasarrufları ileride yapma taahhüdü geçerlidir. Bağlanma sözleşmeleri bakımından asıl önemli kural ikinci fıkradadır: eser sahibinin ileride vücuda getireceği eserlerin bütününe veya belirli bir türüne ilişkin taahhütleri taraflardan her biri, bildirimden bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere feshedebilir. Bu fesih hakkı bir sebebe bağlı değildir ve “gelecekte yazacağım bütün şarkılar” kaydını içeren söz yazarı ve besteci sözleşmelerinde güçlü bir çıkış yoludur.

İlgili Kanun Hükmü — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.50 (Vücuda getirilecek eserler)

“48 ve 49 uncu maddelerde sayılan tasarruf muamelelerine dair taahhütler, eser henüz vücuda getirilmeden önce yapılmış olsa dahi muteberdir. Eser sahibinin ileride vücuda getireceği eserlerin bütününe veya muayyen bir nevi'ine taallük eden bu kabil taahhütleri taraflardan her biri, ihbar tarihinden bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere feshedebilir. Eser tamamlanmadan önce, eser sahibi ölür veya tamamlama kabiliyetini zayi eder, yahut kusuru olmaksızın eserin tamamlanması imkansız hale gelirse zikri geçen taahhütler kendiliğinden münfesih olur. Diğer tarafın iflas etmesi veya sözleşme uyarınca devraldığı mali hakları kullanmaktan aciz duruma düşmesi yahut kusuru olmaksızın kullanmanın imkansız hale gelmesi hallerinde de aynı hüküm caridir.”

Sözleşmenin “devrediyorum” ifadesiyle kurulması ise uygulamada tartışma doğurur. İstinaf mahkemesinin kesinleşmiş bir kararında, sözleşme tarihinde eserin henüz bulunmadığı ve tasarrufun FSEK m.48 uyarınca batıl olduğu savunması, eserin sözleşme tarihinde hazır olmadığını ispat yükünün bu savunmayı yapan tarafta olduğu ve kayıt tescil tarihinin tek başına yeterli olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir: İstanbul BAM 44. Hukuk Dairesi, 2020/621 E., 2021/1652 K. Aynı kararda incelenen sözleşme, mali hakların iki yıllık süreyle devredildiğini, sürenin sonunda master kayıtların ve bunlara ilişkin hakların noterden devirle sanatçıya döneceğini, eserlerin sinema ve dizide kullanımına izin yetkisinin ise sanatçıda kalacağını öngörmektedir; dengeli bir sözleşme kurgusuna somut bir örnektir.

FSEK m.50 metinde “eser sahibi”nden söz eder. Yalnız icracı sanatçı olan şarkıcının gelecekteki icralarına ilişkin taahhütlere bu hükmün uygulanıp uygulanmayacağı açık değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun bir kararına yazılan karşı oyda, icracı sanatçının ileride gerçekleştireceği icralara ilişkin borçlandırıcı işleminin FSEK m.50 kapsamında kıyasen geçerli bir taahhüt olduğu görüşü savunulmuştur (Yargıtay HGK, 2009/15-459 E., 2009/541 K.; çoğunluk görüşü değildir). Kıyasın bir yıllık fesih hakkını da kapsayıp kapsamadığı, her dosyada ayrıca tartışılmalıdır. İleride çıkarılacak mevzuatın tanıması muhtemel mali hakların devrine ilişkin sözleşmeler ise batıldır (FSEK m.51).

Rekabet yasağı hükümlerinin kıyasen uygulanabilirliği (TBK m.444-447)

Sözleşme sona erdikten sonra sanatçının belirli bir süre başka bir yapımcı veya menajerle çalışmamasını öngören kayıtlar, işlev bakımından rekabet yasağına benzer. TBK rekabet yasağını hizmet sözleşmesi için düzenlemiştir: yasak yazılı olmalı, işçinin müşteri çevresi veya iş sırları hakkında bilgi edinmesine bağlı olmalı ve işverenin önemli bir zararına yol açabilecek nitelikte bulunmalıdır (TBK m.444). Yer, zaman ve iş türü bakımından sınırlanmalı, süresi kural olarak iki yılı aşmamalıdır.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.445 (Rekabet yasağının sınırlandırılması)

“Rekabet yasağı, işçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı olarak tehlikeye düşürecek biçimde yer, zaman ve işlerin türü bakımından uygun olmayan sınırlamalar içeremez ve süresi, özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamaz. Hâkim, aşırı nitelikteki rekabet yasağını, bütün durum ve koşulları serbestçe değerlendirmek ve işverenin üstlenmiş olabileceği karşı edimi de hakkaniyete uygun biçimde göz önünde tutmak suretiyle, kapsamı veya süresi bakımından sınırlayabilir.”

Sanatçı ile yapımcı arasındaki ilişki hizmet sözleşmesi değilse bu hükümler doğrudan uygulanmaz. Bununla birlikte koruma amaçları benzer olduğundan, özellikle süre sınırı ve hâkimin sınırlama yetkisi bakımından kıyasen yol gösterici olabilir; rekabet yasağı, işverenin yasağın sürdürülmesinde gerçek bir yararı yoksa veya sözleşme işverene yüklenebilen bir nedenle işçi tarafından feshedilmişse sona erer (TBK m.447). Uygulamada sözleşme sonrası münhasırlık kayıtları kural olarak uygulanmakta, ancak ihlale bağlanan cezai şart indirilmektedir: Yargıtay, son albümün piyasaya çıkmasından itibaren bir yıl başka yapımcıya kayıt yapmama yükümlülüğünü on altı gün erken ihlal eden sanatçı hakkında cezai şartın yüzde doksan oranında indirilmesini onamıştır (Yargıtay 11. HD, 2010/7984 E., 2012/9177 K.). Cezai şartın indirilmesi serinin üçüncü yazısında ayrıntılı ele alınmaktadır.

Sürekli Borç İlişkisinden Çıkış: Haklı Nedenle Fesih ve Sürenin İndirgenmesi

Bağlanma sözleşmeleri sürekli borç ilişkileridir ve sürekli borç ilişkilerinde tarafların, ilişkiyi sürdürmenin kendilerinden beklenemeyeceği hâllerde haklı nedenle fesih imkânı vardır. Bu genel ilke Kanunda farklı biçimlerde somutlaşır: ifasına başlanmış sürekli edimli sözleşmede borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı sözleşmeyi feshederek erken sona ermeden doğan zararını isteyebilir (TBK m.126); aşırı ifa güçlüğünde sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih hakkı kullanılır (TBK m.138); hizmet sözleşmesi haklı sebeple derhâl feshedilebilir (TBK m.435) ve on yıldan uzun süreli hizmet sözleşmesi on yıl sonra altı aylık bildirimle feshedilebilir (TBK m.430/3). Vekâlet niteliği ağır basan menajerlik ilişkisi ise her zaman sona erdirilebilir (TBK m.512).

Yargıtay önüne gelen menajerlik ve albüm yapım dosyalarında haklı fesih için kabul edilen olgular şunlardır: yapımcının sözleşmede taahhüt ettiği albümleri yapmaması veya albüm hazırlığı için hiç harekete geçmemesi, menajerin sanatçıya iş temin etmemesi, gelirlerin hesabının verilmemesi ve sözleşme hükümlerinin aşırı biçimde tek taraflı olması. Fesih bildiriminde bu olguların somut olarak gösterilmesi, sözleşmenin TBK m.27 uyarınca geçersizliği iddiasıyla birlikte ileri sürülmesi ve gerekiyorsa karşı tarafa önce uygun bir süre verilmesi (TBK m.123) gerekir.

Haklı nedenle fesih ile geçersizlik farklı sonuçlar doğurur. Fesih ileriye etkilidir; fesihten önceki dönemde doğmuş paylaşım ve ödeme borçları kural olarak ayakta kalır, fesihten sonra elde edilen gelirlerden karşı taraf pay isteyemez. Geçersizlikte ise sözleşmeye dayanılarak hiçbir talepte bulunulamaz, yapılmış edimlerin iadesi gündeme gelir. Sanatçı açısından hangi yolun daha elverişli olduğu, geçmiş dönemin hesabına göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Reşit Olmayan Sanatçılar

Yetenek yarışmaları ve dijital platformlar sayesinde sanatçılık kariyerine reşit olmadan başlayanların sayısı artmıştır. Ayırt etme gücüne sahip küçük, yasal temsilcisinin (kural olarak ana ve babanın) rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez; rıza yoksa sözleşme küçük bakımından bağlayıcı olmaz.

İlgili Kanun Hükmü — 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.16 (Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar)

“Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça, kendi işlemleriyle borç altına giremezler. Karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekli değildir.”

Yasal temsilcinin rızası, sözleşmenin içeriğini denetimden muaf kılmaz. TMK m.23’teki özgürlüklerin aşırı sınırlanması yasağı ve TBK m.27 küçük adına yapılan sözleşmeler bakımından da geçerlidir; küçüğün reşit olduktan sonraki yıllarını da kapsayan uzun münhasırlık ve gelecekteki bütün eserlerin devri hükümleri, sözleşmenin ergin olmayan bir kişinin geleceğini bağladığı gözetilerek daha sıkı değerlendirilmelidir. Deneyimsizlik unsuru da aşırı yararlanma bakımından genç sanatçılar için kendiliğinden öne çıkar.

Çocuğun sahne, kayıt, dizi veya reklam çalışmaları ayrıca iş hukuku kurallarına tabidir. 4857 sayılı İş Kanunu, on beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmasını kural olarak yasaklar; on dört yaşını doldurmamış çocukların ise sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde ancak yazılı sözleşme yapılması ve her bir faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalıştırılabileceğini öngörür.

İlgili Kanun Hükmü — 4857 sayılı İş Kanunu m.71/1 (Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı)

“On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler. On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler.”

Aynı madde, sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışan çocukların günlük ve haftalık çalışma süresine üst sınır getirir, okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süresini ayrıca sınırlar ve bu faaliyetlerin kapsamı, çalışma izni, çalışma ve dinlenme süreleri ile ücretin ödenmesine ilişkin usul ve esasların yönetmelikle belirleneceğini öngörür (İş Kanunu m.71). Yapımcı ve organizatörler için bu kurallar, sözleşmenin geçerliliğinden bağımsız olarak uyulması gereken kamu düzenine ilişkin yükümlülüklerdir.

Görevli Mahkeme, Süreler ve İspat

Albüm, yapım ve gelecekteki eserlere ilişkin sözleşmeler FSEK’ten doğan haklara dayandığından uyuşmazlıklar çoğunlukla fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde görülür (FSEK m.76); Yargıtay önüne gelen bağlanma sözleşmesi dosyalarının ilk derece mahkemeleri de bu mahkemelerdir. Yalnız menajerlik ücretine veya cezai şarta dayanan ve FSEK hakkına dayanmayan davalarda genel mahkemeler, ticari dava şartları varsa asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Konusu bir miktar para olan ticari davalarda dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır (TTK m.5/A). Görev ve arabuluculuğun ayrıntısı serinin birinci yazısında ele alınmıştır.

Süreler bakımından en kritik olanlar hak düşürücü sürelerdir: aşırı yararlanmada bir yıl ve her hâlde beş yıl (TBK m.28); yanılma, aldatma veya korkutmada bir yıl (TBK m.39). FSEK m.50’deki fesih bildirimi, bildirimden bir yıl sonra hüküm ifade eder; bu süre boyunca sözleşme işlemeye devam eder. Kesin hükümsüzlük ise süreye bağlı değildir ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir; ancak hükümsüz sözleşmeye dayanılarak yapılan ödemelerin geri istenmesi sebepsiz zenginleşme zamanaşımına tabidir (TBK m.82).

İspat yükü, sözleşmenin geçersizliğini ileri süren taraftadır. Sözleşmenin standart metin olduğu, müzakere edilmediği, sanatçının hukuki danışmanlık alamadığı, sektör uygulamasına göre payların olağan dışı olduğu gibi olgular; aynı şirketin diğer sanatçılarla yaptığı sözleşmeler, yazışmalar ve sektör bilirkişisi raporuyla ortaya konur. Yargıtay’ca onanan kararlarda sektör bilirkişisinin raporu, menajerlik payının sektör teamülüne aykırılığının belirlenmesinde belirleyici olmuştur.

Yargıtay Kararları

Sanatçının ekonomik ve sanat özgürlüğünü aşırı kısıtlayan “kelepçe” sözleşmeler tümüyle hükümsüzdür

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2024/2996 E., 2025/1530 K., 05.03.2025 (onanan belirleme: İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesinin gerekçesi; Daire, istinaf kararını onamıştır)

“dava konusu sözleşmelerin çok uzun süreli olmaları, müzik sektöründeki teamüllere aykırı olarak menajerlik payının %50 gibi yüksek oranda belirlenmesi, davacı şirkete tek taraflı ve tazminatsız fesih hakkı tanınmasına rağmen davalıya bu hakkın tanınmamış olması, albüm masraflarının davalı sanatçıya yüklenmesi, albüm gelirlerinden sanatçıya verilecek payın çok düşük olması, konserlerden elde edilen gelirlerin doğrudan davacı şirketin hesabına yatırılması, çok yüksek bir cezai şart hükmünün mevcut olması nedeniyle sanatçının ekonomik/sanat özgürlüğünü aşırı bir şekilde kısıtlayan sözleşmeler oldukları, bu hükümlerin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 26 ve 27. maddeleri gereğince hükümsüz sayılmaları gerektiği, ancak bu hükümler olmadan sözleşmenin bir anlamı bulunmadığından sözleşmenin tümünün hükümsüz kabul edilmesi gerektiği”

Tek taraflı albüm yapım ve menajerlik sözleşmesi “kelepçeleme sözleşmesi”dir; fahiş menajerlik payı ve genel işlem koşulları

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2024/4318 E., 2025/2915 K., 29.04.2025 (onanan belirleme: İlk Derece Mahkemesinin gerekçesi; birleşen dava yönünden onanmış, asıl davada temyiz dilekçesi miktardan reddedilmiştir)

“taraflar arasındaki 07.07.2013 tarihli Albüm Yapım ve Menajerlik Sözleşmelerinin “kelepçeleme sözleşme” niteliği taşıdığı, zira bu sözleşmedeki hükümlerin tek taraflı davacı lehine ve davalı aleyhine olduğu … TBK'nın 27. maddesine göre kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı sözleşmelerin kesin olarak hükümsüz bulunduğu, taraflar arasındaki sözleşmede %50 oranındaki menajerlik payının fahiş olduğu”

Aleyhe örnek: dengesizlik iddiası tek başına yetmez; sanatçının kısmi ödemeleri birlikte değerlendirilmelidir

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2018/3765 E., 2020/896 K., 04.02.2020 (Dairenin bozma gerekçesi; ilk derece mahkemesinin sözleşmeyi TBK m.27 uyarınca bağlayıcı saymayan kararı bozulmuştur)

“Somut olaya baktığımızda, her ne kadar davalı sanatçı, sözleşme gereği davacının üzerine düşen yükümlülüklerini yerine getirmediğini, kendi imkanları ile iş bulduğunu savunmuş ise de, davacının talebi üzerine davacının komisyon alacağına dair kısmi ödemelerde bulunmuştur. Kalan tutarları da ödeyeceklerini ancak davacının avukatına ulaşamadıklarını beyan etmiştir.”

Son karardaki bozmadan sonra ilk derece mahkemesi menajerlik (booking) sözleşmesini uygulayarak komisyon alacağını kabul etmiş, ancak her iki tarafın da kusurlu olması ve ekonomik durumlar gözetilerek otuz bin ABD doları olan cezai şartı on bin ABD dolarına indirmiş; bu karar da onanmıştır (Yargıtay 11. HD, 2023/587 E., 2023/7110 K.). Dosya, dengesiz bir sözleşmeyle karşılaşan sanatçının sözleşmeyi bir yandan uygulayıp bir yandan geçersizliğini ileri sürmesinin riskini açıkça gösterir.

Karşılaştırmalı Hukuk: İngiltere ve Almanya

İngiliz hukuku: restraint of trade. İngiliz hukukunda kişinin mesleğini serbestçe icra etmesini kısıtlayan sözleşme hükümleri, makul ve haklı gösterilmedikçe uygulanmaz. Lordlar Kamarasının 1974 tarihli Schroeder Music Publishing Co Ltd v Macaulay kararı, bu doktrinin sanatçı sözleşmelerindeki temel örneğidir. Kamuya açık kaynaklara göre bu davada genç bir söz yazarının imzaladığı standart sözleşme beş yıl süreli olup gelirlerin belirli bir eşiği aşması hâlinde beş yıl daha kendiliğinden uzuyor; yayımcı sözleşmeyi sona erdirebilir veya devredebilirken yazara bu imkân tanınmıyor ve yayımcının eserleri yayımlama veya tanıtma yükümlülüğü bulunmuyordu. Lordlar Kamarası, gereksiz ve baskıcı biçimde uygulanmaya elverişli bu kısıtlamaların haklı gösterilemediğini kabul etmiştir. Yüksek Mahkemenin 1994 tarihli Panayiotou v Sony Music Entertainment (UK) Ltd kararında ise bir şarkıcının kayıt sözleşmesinin makul olmayan rekabet kısıtlaması olduğu iddiası reddedilmiştir; karar, doktrinin uygulanmasında önce sözleşmenin doktrin kapsamına girip girmediğini, sonra makullüğünü inceleyen iki aşamalı yaklaşımın sıkça atıf yapılan örneğidir.

Alman hukuku: BGB § 138 ve Knebelungsvertrag. Alman Medeni Kanunu’nun 138. paragrafı ahlaka aykırı hukuki işlemleri hükümsüz sayar ve sömürü niteliğindeki işlemleri (Wucher) ayrıca düzenler. Bir tarafın ekonomik hareket serbestliğini aşırı biçimde ortadan kaldıran sözleşmeler bu çerçevede “Knebelungsvertrag” olarak değerlendirilir. Alman Federal Anayasa Mahkemesinin 27.07.2005 tarihli ve 1 BvR 2501/04 sayılı kararına konu dosyada, bir Landgericht’in bir plak şirketi ile müzisyen arasındaki sanatçı sözleşmesini, sözleşmenin bütün düzeninin başarı hâlindeki fırsatları tek taraflı ve olağan dışı uzun süreyle şirkete bıraktığı gerekçesiyle BGB § 138/1 uyarınca hükümsüz saydığı ve hükümsüzlük hükümlerin bütününe bağlandığından geçerliliği koruyan indirgemeyi mümkün görmediği, Anayasa Mahkemesinin şirketin anayasa şikâyetini kabul edilmezlik nedeniyle incelemeye almadığı görülmektedir. Ayrıca Alman Telif Hakkı Kanunu (UrhG) § 40, ileride meydana getirilecek, belirlenmemiş veya yalnız türüyle belirlenmiş eserlere ilişkin sözleşmeleri yazılı şekle bağlar ve her iki tarafa sözleşmenin kurulmasından beş yıl sonra altı aylık süreyle fesih hakkı tanır; bu haktan önceden vazgeçilemez. Türk hukukundaki FSEK m.50 aynı amaca, daha kısa bir süreyle ve bir yıllık bildirimle hizmet eder.

Karşılaştırmalı hukuktan çıkan ortak ders, sürenin, karşılıklılığın, sanatçının sözleşme kurulurken danışmanlık alıp almadığının ve sözleşmenin sonradan yeniden müzakere edilip edilmediğinin belirleyici olduğudur. Yabancı mahkeme kararları Türk mahkemelerini bağlamaz; burada yalnız karşılaştırma amacıyla ve kamuya açık kaynaklara göre aktarılmıştır.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

  1. Süreyi takvim yılıyla sınırlayın. Albüm sayısına bağlı sürelerde her albüm için son teslim ve yayım tarihleri ile toplam azami süre yazılmalıdır; opsiyon hakları belirli bir performans şartına (örneğin asgari yayım ve tanıtım bütçesi) bağlanmalıdır.
  2. Karşılıklılık kurun. Şirketin albüm çıkarma, tanıtım yapma ve iş temin etme yükümlülükleri ölçülebilir biçimde yazılmalı; yerine getirilmezse sanatçıya fesih hakkı tanınmalıdır.
  3. Münhasırlığın kapsamını daraltın. Kayıt münhasırlığı ile konser, reklam ve sosyal medya faaliyetlerini ayırın; sözleşme sonrası yasakları kısa ve bölge ile iş türü bakımından sınırlı tutun.
  4. Gelir paylaşımı ve mahsubu şeffaf kılın. Masraf kalemleri, mahsup edilecek tutarlar, hesap dönemleri ve sanatçının hesapları inceleme hakkı açıkça düzenlenmelidir.
  5. Fesih haklarını ve cezai şartı dengeleyin. Tek taraflı fesih ve yalnız sanatçıyı bağlayan cezai şart, Yargıtay’ca onanan kararlarda geçersizlik değerlendirmesinin merkezindedir.
  6. Bağımsız hukuki danışmanlık sağlayın. Sanatçının, özellikle genç sanatçının, imzadan önce bağımsız danışmanlık alması hem aşırı yararlanma itirazlarını hem de sonraki uyuşmazlıkları azaltır; bu, karşılaştırmalı hukukta da belirleyici bir olgu olarak görülmektedir.
  7. Reşit olmayan sanatçıda yasal temsilcinin rızasını ve iş hukuku izinlerini belgeleyin. Rızanın yazılı alınması, çalışma izinleri ve süre sınırları sözleşmeye eklenmelidir.

Sözleşmeden Çıkarken Dikkat Edilecekler

Bağlanma sözleşmesinden çıkış, hukuki dayanağın doğru seçilmesine bağlıdır. Geçersizlik (TBK m.27, TMK m.23), aşırı yararlanma (TBK m.28), gelecekteki eserlere ilişkin taahhüdün feshi (FSEK m.50) ve haklı nedenle fesih birbirini dışlamaz; bildirimde kademeli olarak birlikte ileri sürülmeleri uygun olur. Bildirim noter aracılığıyla yapılmalı, dayanılan olgular somut olarak sayılmalı ve aşırı yararlanmada süreye özellikle dikkat edilmelidir.

Çıkış sürecindeki davranışlar en az hukuki dayanak kadar önemlidir. Geçersizlik iddia edilen sözleşmeye göre ödeme yapmak, şirketin aracılığıyla iş almaya devam etmek veya sözleşmeyi onaylayan yazışmalar yapmak, Yargıtay’ın yukarıdaki bozma kararında olduğu gibi, sözleşmenin bağlayıcı kabul edilmesine yol açabilir. Uyuşmazlık sürerken yeni bir yapımcıyla münhasır sözleşme imzalamak ise hem cezai şart riskini artırır hem de yeni yapımcı bakımından, başkalarını yaptıkları sözleşmelere aykırı davranmaya yöneltme niteliğinde haksız rekabet iddiasına konu olabilir (TTK m.55/1-b; ayrıntı için haksız rekabet davası yazımız). Bu nedenle çoğu dosyada önce tespit veya geçersizlik davası, gerekirse ihtiyati tedbir yolu değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sekiz veya on yıllık bir sanatçı sözleşmesi geçerli midir?

Süre tek başına geçersizlik sebebi değildir. Ancak uzun süre; yüksek menajerlik payı, yalnız şirkete tanınan fesih hakkı, masrafların sanatçıya yüklenmesi ve yüksek cezai şartla birleşerek sanatçının ekonomik ve sanatsal özgürlüğünü aşırı kısıtlıyorsa sözleşme TMK m.23 ve TBK m.27 uyarınca hükümsüz sayılabilir. Yargıtay sekiz yıl süreli böyle bir sözleşmeyi tümüyle hükümsüz sayan kararı onamıştır.

“Gelecekte yazacağım bütün şarkılar” kaydı ne anlama gelir?

Henüz yazılmamış bir eserin devri batıldır; ancak ileride devretme taahhüdü geçerlidir. Gelecekteki eserlerin bütününe veya belirli bir türüne ilişkin bu taahhüdü her iki taraf, bildirimden bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere sebep göstermeksizin feshedebilir (FSEK m.50).

Yapımcı albüm çıkarmıyor ama beni de bırakmıyor; ne yapabilirim?

Yapımcının sözleşmede taahhüt ettiği albümleri yapmaması veya hazırlığa hiç başlamaması, Yargıtay’ca onanan kararlarda haklı fesih sebebi kabul edilmiştir. Yapımcıya noter aracılığıyla uygun bir süre verilip sonuç alınamazsa sözleşme feshedilebilir; eser sahibi bakımından ayrıca FSEK’teki cayma hakkı değerlendirilmelidir.

On yedi yaşındayken ailemin onayıyla imzaladım; sözleşmeyle bağlı mıyım?

Yasal temsilcinin rızasıyla yapılan sözleşme kural olarak bağlayıcıdır (TMK m.16). Ancak rıza, sözleşmenin içeriğini denetimden muaf kılmaz; özgürlüğü aşırı sınırlayan hükümler küçük adına yapılmış olsalar da hükümsüzdür ve deneyimsizlik aşırı yararlanma bakımından ayrıca değerlendirilir. Reşit olunca sözleşmeyi uygulayan davranışlarda bulunmadan önce hukuki değerlendirme yapılmalıdır.

Mevcut sözleşmem sürerken yeni bir yapımcıyla anlaşmam riskli mi?

Evet. Mevcut sözleşme geçersiz veya feshedilmiş sayılmadıkça yeni münhasır sözleşme cezai şart ve tazminat riskini artırır; yeni yapımcı da sanatçıyı mevcut sözleşmeye aykırı davranmaya yönelttiği iddiasıyla haksız rekabet davasıyla karşılaşabilir. Önce mevcut sözleşmenin durumu netleştirilmelidir.

Sözleşmenin tamamı mı geçersiz olur, yoksa yalnız bazı maddeleri mi?

Kural kısmi hükümsüzlüktür: geçersiz hükümler ayıklanır, geri kalanı ayakta kalır. Ancak bu hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27). Yargıtay’ca onanan bir kararda, aşırı kısıtlayıcı hükümler olmadan sözleşmenin anlamı kalmadığı gerekçesiyle sözleşmenin tümü hükümsüz sayılmıştır.

Sanatçı, menajer ve yapımcı arasındaki uzun süreli sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar büromuzun Ticaret ve Şirketler Hukuku çalışma alanı kapsamında değerlendirilmektedir.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Ticaret ve Şirketler Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Ticaret ve Şirketler Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: sanatçı bağlanma sözleşmesi · kelepçe sözleşme · kelepçeleme sözleşmesi · münhasır menajerlik sözleşmesi · albüm yapım sözleşmesi süresi · 360 derece sözleşme · TMK m.23 aşırı sınırlama · TBK m.27 kesin hükümsüzlük · TBK m.28 aşırı yararlanma · genel işlem koşulları TBK m.20-25 · FSEK m.50 gelecekteki eserler bir yıllık fesih · FSEK m.48 batıl tasarruf · rekabet yasağı TBK m.444-447 · reşit olmayan sanatçı İş Kanunu m.71 · restraint of trade · Knebelungsvertrag

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Sanatçıların Bağlanma (Kelepçe) Sözleşmeleri: Münhasırlık, Geçerlilik, Çıkış (TMK 23, TBK 27-28, FSEK 50)”, ÇAPAR Hukuk, 2026-10-25, https://capar.av.tr/makale/sanatcilarin-baglanma-sozlesmeleri

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›