İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · 20 dk okuma

Son gözden geçirme:

Gabin (Aşırı Yararlanma) Nedeniyle Tapu İptali: Unsurlar, Bir ve Beş Yıllık Süre, Değer Tespiti (TBK m.28)

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Taşınmaz, satıcının zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçek değerinin açıkça altında satılmışsa satıcı, sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek taşınmazın geri verilmesini (tapu iptali ve tescil) ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir (TBK m.28). Bu hak, düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanılmalıdır. Yargıtay, aşırı oransızlığın yanında satıcının darda kalma, tecrübesizlik veya düşüncesizlik hâlinin ve alıcının yararlanma kastının da ispatlanmasını arar; yalnızca düşük bedel yeterli değildir. Oransızlık, taşınmazın sözleşmenin kurulduğu andaki değerine göre ve denetime elverişli bir bilirkişi raporuyla belirlenir.

Kısaca

Taşınmaz, satıcının zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak değerinin açıkça altında satılmışsa satıcı, TBK m.28 uyarınca sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip tapu iptali ve tescil isteyebilir ya da satışı koruyarak oransızlığın giderilmesini talep edebilir. Yazı; hukuki niteliği ve 818 sayılı Kanun'dan farkları, objektif ve sübjektif unsurlar ile sömürme kastı, bir ve beş yıllık hak düşürücü süre, satış tarihindeki değerin bilirkişi ve keşifle belirlenmesi, tapuda düşük gösterilen bedel, karşılıklı iade, üçüncü kişiye devir, ispat, mirasçılar, görevli mahkeme, arabuluculuk ve ihtiyati tedbiri Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve daire kararlarıyla açıklar.

Gabin (aşırı yararlanma) nedeniyle taşınmaz satışının iptali ve tapu iptali-tescil davası: hukuki niteliği ve 818 sayılı Borçlar Kanunu’ndan farkları, objektif ve sübjektif unsurlar, sömürme kastı, satıcının iki seçimlik hakkı ve oransızlığın giderilmesi, bir ve beş yıllık hak düşürücü süre, satış tarihindeki değerin bilirkişi ve keşifle belirlenmesi, tapuda düşük gösterilen bedel, karşılıklı iade, üçüncü kişiye devir, ihtiyati tedbir, ispat, mirasçılar, görevli mahkeme, arabuluculuk ve Yargıtay kararları (TBK m.28).

Gabin (Aşırı Yararlanma) Nedir?

Gabin, kanundaki adıyla aşırı yararlanma, edimler arasındaki açık oransızlığın zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak yaratılmasıdır; taşınmaz satışında tipik örnek, taşınmazın satıcının sıkıntısından yararlanılarak değerinin çok altında satın alınmasıdır.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.28 (Aşırı yararlanma)

“Bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa, bu oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından veya düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirildiği takdirde, zarar gören, durumun özelliğine göre ya sözleşme ile bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği; zor durumda kalmada ise, bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir.”

Hukuki niteliği

Aşırı yararlanma, Türk Borçlar Kanunu’nda “Sözleşmenin içeriği” başlığı altında, kesin hükümsüzlüğü düzenleyen hükümden hemen sonra ve irade bozukluklarını (yanılma, aldatma, korkutma) düzenleyen hükümlerden önce yer alır. Hukuk Genel Kurulu bu kurumu sözleşme özgürlüğünün bir sınırı olarak görür ve kanun koyucunun, sözleşmede zayıf olan tarafa edimler arasındaki değer ilişkisini gözden geçirme ve koşullar varsa sözleşmeyi iptal etme ya da oransızlığın giderilmesini isteme imkânı verdiğini belirtir (Yargıtay HGK, 2024/399 E., 2025/643 K.). Yaptırım kesin hükümsüzlük değildir: Sözleşme, zarar gören hakkını süresinde kullanmadıkça ayakta kalır ve mahkeme gabini kendiliğinden gözetmez; hakkı kullanıp kullanmamak ve hangi seçeneği kullanacağı zarar görene aittir.

818 sayılı Borçlar Kanunu’ndan farkları

Hukuk Genel Kurulunun aynı kararında belirtildiği üzere TBK m.28, mülga Borçlar Kanunu’ndan farklı olarak zarar görene, sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip ediminin geri verilmesini istemenin yanında sözleşmeyle bağlı kalarak oransızlığın giderilmesini isteme hakkını da tanımıştır. Süre de yeniden düzenlenmiştir: Bir yıllık süre artık sözleşmenin kurulduğu tarihten değil, öğrenme veya zor durumun ortadan kalktığı tarihten başlar ve buna ek olarak bütün durumlarda sözleşmenin kurulduğu tarihten işleyen beş yıllık mutlak bir süre öngörülmüştür. Eski “müzayaka, hiffet, tecrübesizlik” kavramları bugün “zor durumda kalma, düşüncesizlik, deneyimsizlik” olarak ifade edilir. Türk Borçlar Kanunu’nun yürürlüğünden (01.07.2012) önceki işlemlerin bağlayıcı olup olmadıklarına kural olarak işlemin yapıldığı tarihte yürürlükte olan kanun uygulanır (6101 sayılı Kanun m.1); ancak o dönemin bir yıllık süresi sözleşme tarihinden işlediğinden bu tür satışlar için gabin davası bugün pratikte söz konusu olmaz.

Davanın genel çerçevesi ve diğer sebepleri için Tapu İptali ve Tescil Davası yazımıza bakılabilir.

Gabinin Unsurları Nelerdir?

Yargıtay gabin için bir objektif ve iki sübjektif unsurun birlikte gerçekleşmesini arar; önce objektif unsur incelenir, o ispatlanırsa sübjektif unsur derinlemesine araştırılır.

Objektif unsur: Edimler arasında açık oransızlık

Satış bedeli ile taşınmazın gerçek değeri arasında açık bir oransızlık bulunmalıdır. Kanun bunun için bir oran belirlememiştir; değerlendirme somut olaya göre yapılır. Hukuk Genel Kurulu, oransızlığın aşikâr olmasını, işten anlayan herkesin gözüne çarpacak yükseklikte bulunmasını arar ve hâkimin edimin sözleşmenin yapıldığı andaki objektif değerini esas almak zorunda olduğunu vurgular (aşağıdaki karar). Her açık oransızlık aşırı yararlanma değildir; belirleyici olan, oransızlığın karşı tarafın zayıf durumundan yararlanılarak yaratılmasıdır.

Sübjektif unsur: Zor durum, düşüncesizlik veya deneyimsizlik ve bundan yararlanma

Satıcıda zor durumda kalma (darda kalma), düşüncesizlik ya da deneyimsizlik bulunmalı, alıcı da bundan yararlanma (sömürme) kastıyla hareket etmiş olmalıdır. Mahkeme satıcının yaşını, sağlık durumunu, ekonomik gücünü ve psikolojik yapısını inceler; yalnızca maddi sıkıntı içinde olmak yeterli görülmeyebilir (aşağıdaki kararlar). Hukuk Genel Kurulu bu hâllerin kanunda sınırlı olarak sayıldığını, ancak üçünün birlikte bulunmasının gerekmediğini, birinin varlığının diğer koşullarla birlikte yeteceğini belirtir ve kavramları şöyle açıklar (Yargıtay HGK, 2024/399 E., 2025/643 K.):

  • Zor durumda kalma: Sıkıntı veya parasızlık hâlidir; ekonomik ya da kişisel nedenlerden kaynaklanabilir, maddi olabileceği gibi manevi de olabilir. Gerçek kişiler gibi tüzel kişiler de zor durumda kalabilir.
  • Düşüncesizlik: Kişinin genel karakter olarak hafif yapıda olması değil, somut sözleşme yönünden özen göstermemesi; belirli bir konuda eksik yetenekli olması, uzağı görememesi veya yaptığı sözleşmenin sonuçlarını gereği gibi düşünememesidir.
  • Deneyimsizlik: Genel bir tecrübesizlik değil, yapılan sözleşmeye ilişkin yeterli bilgi ve deney noksanlığıdır.

Sömürme kastı: alıcı zayıflığı bilerek kullanmış olmalıdır

Karşı taraf, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden bilerek yararlanmış olmalıdır. Hukuk Genel Kurulu, taraf bu zaaftan yararlanma fikriyle hareket etmemişse diğer unsurlar gerçekleşmiş olsa bile aşırı yararlanmadan söz edilemeyeceğini belirtir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi de 2026 tarihli bir kararında sözleşmenin aşırı yararlanma nedeniyle illetli sayılması için oransızlığın, taraflardan birinin diğerinin şahsındaki özel bir durumu bilerek istismar etmesi, sömürmesi sonucu oluşması gerektiğini tekrarlamıştır. Aynı dosyada bağımsız bölüm, keşfen 401.892,79 TL değer biçilmesine karşın 102.000 TL bedelle devredilmiş; satıcının şikâyeti üzerine alıcı ile bir başkası hakkında tefecilik suçundan kamu davası açılmıştır. Daire, ceza mahkemesinde saptanıp kesinleşen maddi olguların hukuk mahkemesini bağlayacağını belirterek ceza davasının sonucunun beklenmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur (Yargıtay 1. HD, 2024/4589 E., 2026/1762 K.). Ceza davası sürerken bu, yalnızca bir iddianın yargılandığı anlamına gelir; hukuk mahkemesinin beklemesi de bu nedenledir.

Satıcı Neler İsteyebilir? Tapu İptali, Tescil ve Bedelin İadesi

TBK m.28 zarar görene iki seçenek tanır:

  • Sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip ediminin geri verilmesini istemek: Taşınmaz satışında bu, tapu iptali ve tescil talebidir; Yargıtay’a göre zarar gören iddiasını her türlü delille kanıtlayabilir.
  • Sözleşmeye bağlı kalıp oransızlığın giderilmesini istemek: Satış ayakta kalır, edimler arasındaki oransızlık giderilir.

Ödenen bedel ne olur? Sözleşme bağlayıcılığını yitirince satıcının aldığı bedel de geçerli bir sebebe dayanmaz. TBK m.77’ye göre zenginleşmenin geçerli olmayan bir sebebe dayanması hâlinde zenginleşen bunu geri vermekle yükümlüdür; bu nedenle satıcının aldığı bedel de iade konusu olur.

İkinci seçenek: sözleşmeyi koruyarak oransızlığın giderilmesi

Maddenin birinci fıkrasının son kısmı, zarar görene satışı bozmadan aradaki dengesizliğin giderilmesini isteme imkânı verir. Taşınmaz el değiştirmişse veya satıcı onu geri almak istemiyorsa bu seçenek daha elverişli olabilir. Bu talep bir para alacağı niteliğindedir ve tapu kaydını etkilemez. Seçimin “durumun özelliğine göre” yapılacağı kanunda belirtildiğinden dava dilekçesinde hangi hakkın kullanıldığı açıkça gösterilmeli, gerekiyorsa talepler asli ve fer’î olarak sıralanmalıdır. Nitelendirme hâkime aittir: Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, kira bedelinin tespiti olarak açılan bir davanın gerçekte aşırı yararlanma nedeniyle edimler arasındaki oransızlığın giderilmesi istemine ilişkin olduğunu belirterek ret kararını bozmuş ve talebin TBK m.28/1 çerçevesinde değerlendirilmesini istemiştir (Yargıtay 6. HD, 2015/9296 E., 2016/4392 K.).

Hangi daire inceliyor? Taşınmaz satışına ilişkin oransızlığın giderilmesi ve tazminat istemlerinin yakın tarihli temyiz incelemeleri Yargıtay 3. Hukuk Dairesi tarafından yapılmıştır; bu dairenin 2026 tarihli bir kararında gabinin objektif unsurunun bulunmadığı belirlenerek bölge adliye mahkemesi kararı onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2025/4917 E., 2026/3599 K.). Tapu iptali ve tescil istemleri ise bu yazıdaki kararlarda görüldüğü üzere 1. Hukuk Dairesince incelenmektedir. Daireler arasındaki iş dağılımı Yargıtay Büyük Genel Kurulunun iş bölümü kararlarıyla belirlenir ve değişebilir.

2026 değişikliği: Oransızlığın giderilmesi talebinde istenecek fark çoğu zaman ancak bilirkişi incelemesiyle belirlenebildiğinden bu davalar uygulamada belirsiz alacak davası olarak da açılıyordu. 31.07.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı Kanunla HMK m.107 yürürlükten kaldırılmış, HMK m.109’a eklenen fıkrayla kısmi davada talebin aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sonuna kadar artırılabilmesi ve artırılan kısım bakımından zamanaşımının dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılması kabul edilmiştir.

Gabin Davası Ne Kadar Sürede Açılır?

Zarar gören hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizlikte bunu öğrendiği, zor durumda kalmada bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir (TBK m.28/2). Yargıtay bu sürenin zamanaşımı değil hak düşürücü süre olduğunu kabul eder ve davanın süresinde açılıp açılmadığını denetler (aşağıdaki karar).

Hukuk Genel Kurulu bu sürelerin her iki seçenek için de geçerli olduğunu açıkça belirtir: Zarar gören sözleşmeyle bağlı olmaktan kurtulmak ya da oransızlığın giderilmesini sağlamak istiyorsa, hakkını bir yıllık ve beş yıllık hak düşürücü süreler içinde kullanmalıdır; beş yıllık süre mutlak süredir ve bütün durumlarda sözleşmenin kurulduğu tarihten başlar (Yargıtay HGK, 2024/399 E., 2025/643 K.). Üst sınırın on değil beş yıl olduğuna dikkat edilmelidir. İki süreden önce dolan esas alınır: 1 Mart 2023’te borç baskısı altında satış yapan ve bu zor durumu 15 Haziran 2027’de sona eren bir satıcı için bir yıllık süre 15 Haziran 2028’de dolacak olsa da beş yıllık mutlak süre 1 Mart 2028’de dolduğundan hakkın en geç bu tarihe kadar kullanılması gerekir. Aldatmada ise kanunda böyle bir mutlak süre bulunmaz; iki kurum aynı dosyada birlikte ileri sürüldüğünde süreler ayrı ayrı hesaplanmalıdır (hile nedeniyle tapu iptali).

Açık Oransızlık Nasıl Belirlenir? Tapuda Düşük Gösterilen Bedel

Oransızlık, taşınmazın satış tarihindeki gerçek değeri ile satış bedeli karşılaştırılarak belirlenir; değer keşif ve bilirkişi incelemesiyle saptanır. Yargıtay’ın düzelterek onadığı bir kararda, tapuda 31.000 TL gösterilen taşınmazın satış tarihindeki değeri bilirkişi tespitiyle 93.981,03 TL bulunmuş ve dava kabul edilmiştir (Yargıtay 1. HD, 2022/2487 E., 2022/5795 K.).

Bilirkişi raporunda neler aranır? Hukuk Genel Kurulu, objektif unsurun konusunda uzman bilirkişi ya da bilirkişi heyetiyle belirlenmesini; raporda taşınmazın imar durumu, yeri, kullanım alanı, yola cephesi ve topografik yapısı gibi değeri etkileyen etkenlerin ve emsal değerlerin araştırılmasını, satış sırasında taşınmaz üzerindeki hacizler gibi takyidatın da incelenmesini ve kriterlerin denetime ve hüküm kurmaya elverişli biçimde rapora yansıtılmasını ister. Aynı kararda, taşınmazın dava tarihindeki değerinin bulunup bunun yıllık enflasyon verileriyle satış tarihine geriye doğru indirgenmesi doğru bulunmamış; devir ve dava tarihlerindeki rayiç değerlerin emsal araştırmasıyla ayrı ayrı belirlenmesi gerektiği belirtilerek direnme kararı değişik gerekçeyle bozulmuştur (Yargıtay HGK, 2024/399 E., 2025/643 K.). Satıştan sonra taşınmazın daha yüksek bedelle yeniden satılması değer konusunda bir gösterge olabilir; ancak ölçüt, sonraki piyasa değil sözleşmenin kurulduğu andaki değerdir.

Karşı edim yalnız tapudaki bedel değildir: Alıcının satıcı adına ödediği borçlar, kaldırdığı hacizler veya satıcıya verdiği başka değerler de karşı edimin parçası olarak tartışılır. Hukuk Genel Kurulunun 2025 tarihli kararına konu dosyada taşınmaz üzerindeki hacizlerin davalılarca yapılan ödemeyle kaldırıldığı her iki tarafın kabulündeydi ve ödenen tutar hesap bilirkişisiyle ayrıca belirlenmişti.

Tapuda düşük gösterilen bedel: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, bedelin harç için düşük gösterilmesinin yaygın olduğu gerekçesiyle verilen ret kararını bozmuş; alıcının tanıkla kanıtlama sınırını aşan ve yazılı belgeyle kanıtlanamayan fazla ödeme savunmasını sonuca etkili görmemiştir (aşağıdaki karar).

Karşılıklı İade ve Denkleştirme

Satıcı sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirdiğinde kanunun ifadesiyle “ediminin geri verilmesini” ister; taşınmaz kendisine dönerken aldığı bedel de sebepsiz kalır:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.77 (Sebepsiz zenginleşmenin koşulları)

“Haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur.”

Aşırı yararlanma dosyalarında, hile dosyalarının aksine, alıcı çoğu zaman düşük de olsa bir bedel ödemiştir; bu nedenle iade konusu ciddi bir tutar olabilir. Zenginleşmeyi iyiniyetli olmaksızın elden çıkaran veya geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gereken kişi zenginleşmenin tamamını geri verir (TBK m.79). Taşınmaz üzerinde yapılan giderlerde iyiniyetli zenginleşen zorunlu ve yararlı giderlerini, iyiniyetli olmayan ise yalnız zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerden geri verme zamanında mevcut olan değer artışını isteyebilir (TBK m.80). Sebepsiz zenginleşme istemi, geri isteme hakkının öğrenildiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar (TBK m.82).

Taşınmaz Üçüncü Kişiye Geçtiyse Ne Olur?

Satıcı sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirdiğinde alıcı adına yapılan tescil, bağlayıcı olmayan bir hukuki işleme dayanmış olur ve yolsuzdur:

İlgili Kanun Hükmü — 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.1024 (İyiniyetli olmayan üçüncü kişilere karşı)

“Bir aynî hak yolsuz olarak tescil edilmiş ise, bunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi bu tescile dayanamaz. Bağlayıcı olmayan bir hukukî işleme dayanan veya hukukî sebepten yoksun bulunan tescil yolsuzdur. Böyle bir tescil yüzünden aynî hakkı zedelenen kimse, tescilin yolsuz olduğunu iyiniyetli olmayan üçüncü kişilere karşı doğrudan doğruya ileri sürebilir.”

Buna karşılık tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunur (TMK m.1023); bu hâlde taşınmaz ondan geri alınamaz, ancak tazminat istemleri saklıdır (TMK m.1025). Yargıtay 1. HD, 2022/3724 E., 2022/6882 K. sayılı kararda aktarılan, Dairenin aynı dosyadaki önceki bozma kararına göre, taşınmazı yargılama sırasında edinen ve davanın kendisine yöneltildiği son kayıt malikinin ediniminin iyiniyetli olup olmadığı değerlendirilmelidir. Taşınmaz dava açıldıktan sonra devredilirse davacı, devralana karşı davaya devam edebilir ya da davasını devreden hakkında tazminat davasına dönüştürebilir (HMK m.125).

Dava açılmadan önce el değiştirmişse: Tapu iptali ve tescil istemi dava tarihindeki kayıt malikine yöneltilmelidir. Mahkeme, davacının asli talebinin esastan reddine karar vermedikçe fer’î talebini inceleyemez (HMK m.111); bu nedenle kayıt maliki olmayan ilk alıcıya karşı yalnızca “tapu iptali, olmazsa bedel” şeklinde terditli dava açılması, onanan bir bölge adliye mahkemesi belirlemesinde tapu iptali isteminin husumet yokluğundan reddine ve bedel istemi hakkında karar verilmesine yer olmadığına varmıştır (Yargıtay 1. HD, 2026/1388 E., 2026/2071 K.; hileye ilişkin bu dosyadaki ilke gabin davaları için de aynı usul kuralına dayanır). Dava açmadan önce güncel tapu kaydı alınmalı; taşınmaz el değiştirmişse iyiniyetli olmadığı ileri sürülen yeni malike karşı iptal, ilk alıcıya karşı ise bedel veya tazminat istemi asli talep olarak kurulmalıdır.

Gabin Nasıl İspat Edilir?

İspat yükü, aşırı yararlanmaya uğradığını ileri süren satıcıdadır. Satış resmî senetle yapılmış olsa da aşırı yararlanma iddiası, senetle ispat zorunluluğunun istisnaları arasında açıkça sayılmıştır:

İlgili Kanun Hükmü — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.203/1-ç (Senetle ispat zorunluluğunun istisnaları)

“(1) Aşağıdaki hâllerde tanık dinlenebilir: … ç) Hukuki işlemlerde irade bozukluğu ile aşırı yararlanma iddiaları.”

Objektif unsur bilirkişi ve keşifle, sübjektif unsur ise satıcının o dönemdeki durumunu gösteren delillerle ispatlanır: icra dosyaları ve tapudaki haciz şerhleri, banka ve kredi kayıtları, borç ödemelerine ilişkin belgeler, sağlık kayıtları, tarafların yazışmaları ve tanık beyanları. Hukuk Genel Kurulu, objektif unsur ispatlandıktan sonra satıcının kişiliği, yaşı, sağlık durumu, toplumdaki yeri, ekonomik gücü ve psikolojik yapısının derinliğine araştırılmasını ister. Alıcının sömürme kastı ise çoğu zaman dış olgulardan çıkarılır: satıcının sıkıntısını bilmesi, taraflar arasındaki yakınlık veya borç ilişkisi, bedelin değerle açık uyumsuzluğu ve satıştan kısa süre sonra yapılan yüksek bedelli işlemler bu bakımdan önem taşır.

Ehliyetsizlik ve Adli Tıp: Satıcının işlem sırasında ayırt etme gücünden yoksun olduğu ileri sürülüyorsa bu, aşırı yararlanmadan ayrı bir sebeptir ve kamu düzeniyle ilgili olduğundan öncelikle incelenir. Yargıtay, ehliyetsizlik, muris muvazaası, hile ve gabin birlikte ileri sürülmüşken yalnız muris muvazaasının incelendiği bir dosyada kararı bozmuş; mirasbırakana ait doktor raporları, reçeteler ve hasta müşahede kağıtları getirtilerek Adli Tıp Kurumu Dördüncü İhtisas Kurulundan rapor alınmasını, ehliyetli olduğu anlaşılırsa hile ve gabin iddialarının değerlendirilmesini istemiştir (Yargıtay 1. HD, 2018/2713 E., 2020/2953 K.). Düşüncesizlik ise ehliyetsizlik değildir; ayırt etme gücü yerinde olan bir kişinin somut sözleşmede özen göstermemesini ifade eder.

Gabin ile Hile (Aldatma) Arasındaki Fark Nedir?

Hilede satıcı, karşı tarafın aldatmasıyla sözleşmeye yöneltilir; TBK m.36’ya göre aldatılan taraf, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir. Gabinde aldatma şart değildir; belirleyici olan açık oransızlık ve satıcının zor durumundan, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmasıdır (TBK m.28). Süreler de farklıdır: aldatmada bir yıllık süre aldatmanın öğrenildiği andan başlar (TBK m.39); gabinde buna ek olarak sözleşmenin kurulmasından başlayan beş yıllık üst sınır vardır.

İki kurum aynı olayda birlikte görülebilir. Hukuk Genel Kurulunun 2025 tarihli bir kararında dava dilekçesinde aşırı yararlanmadan söz eden davacı, ön inceleme duruşmasında iradesinin hileyle fesada uğratıldığını açıklamış; Kurul, maddi olayı anlatmanın taraflara, hukuki nitelendirmenin hâkime ait olduğunu belirterek davanın başından itibaren hileye dayandığını kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2024/46 E., 2025/282 K.).

Satıcı Öldüyse Mirasçılar Dava Açabilir mi?

Mirasbırakanın ölümüyle tereke mirasçıların elbirliği mülkiyetine geçer; mirasçılar terekeye ait haklar üzerinde birlikte tasarruf eder ve mirasçılardan birinin istemiyle sulh mahkemesi miras ortaklığına temsilci atayabilir (TMK m.640). Mirasbırakan adına, terekeye iade istemiyle açılan ve hile ile aşırı yararlanmaya da dayanan bir davada Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, bu iddialar yönünden önce davanın hak düşürücü süre içinde açılıp açılmadığının belirlenmesini ve gerekli araştırmanın yapılmasını istemiş; davaya muvafakat eden diğer mirasçıların asli müdahil gibi değil, terekeye iade istekli davaya muvafakat eden mirasçı sıfatıyla değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 1. HD, 2025/4817 E., 2026/3320 K.). Mirasçıların bu tür davalarda tescili kendi payları oranında değil tereke adına istemeleri, diğer mirasçıların muvafakatini almaları ya da temsilci atanmasını sağlamaları gerekir; hileye dayanan davada bu ilke ayrıntılı olarak hile nedeniyle tapu iptali yazımızda açıklanmıştır.

Gabin Davası Hangi Mahkemede Açılır?

Görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2). Dava taşınmaz üzerindeki ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabileceğinden taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12). Karar ve ilam harcı ile vekâlet ücreti, dava dilekçesindeki değer üzerinden değil, keşifle belirlenen dava tarihindeki değer üzerinden belirlenir (Yargıtay 1. HD, 2022/2487 E., 2022/5795 K.).

Tacirler ve şirketler: Zor durumda kalma hâli tüzel kişiler için de söz konusu olabildiğinden şirketler de aşırı yararlanmaya dayanabilir. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalar ticari dava sayılır (TTK m.4) ve asliye ticaret mahkemesinde görülür; asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresinde görev kuralına dayanılmamış olması görevsizlik kararı verilmesini gerektirmez (TTK m.5). Kesin yetkinin sınırı: Kesin yetki, ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar içindir (HMK m.12); sözleşmeye bağlı kalınarak yalnızca oransızlığın giderilmesi istendiğinde dava bir para alacağına dönüştüğünden yetkinin genel kurallara göre belirlenmesi gündeme gelir. Harç: Tapu kayıt iptali gibi taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın değeri, birlikte tazminat da istenirse taşınmazın değeri ile tazminat tutarı esas alınır ve değer dava dilekçesinde gösterilmelidir (492 sayılı Harçlar Kanunu m.16).

Arabuluculuk ve İhtiyati Tedbir

Arabuluculuk: Tapu iptali ve tescil istemi, dava açılmadan önce arabulucuya başvurmanın dava şartı olduğu uyuşmazlıklar arasında sayılmamıştır; 6325 sayılı Kanun m.18/B bu uyuşmazlıkları kira, paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı olarak sınırlı biçimde belirler. Buna karşılık ticari dava niteliğindeki bir uyuşmazlıkta konusu bir miktar para olan alacak veya tazminat istenecekse arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A). Bu ayrım aşırı yararlanmada özellikle önemlidir: Tacirler arasında sözleşmeye bağlı kalınarak oransızlığın giderilmesi, yani para ödenmesi istenecekse dava açmadan önce arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir. Zorunlu olmayan hâllerde de taşınmazın devrine ilişkin uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişlidir; tarafların yazılı kararıyla süreç boyunca en fazla üç ay süreyle tapuya şerh verilebilir, anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır ve 2024’te 7531 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca tescil, tapu müdürlüğünce resmî senet düzenlenmeksizin yapılabilir (6325 sayılı Kanun m.17/B).

İhtiyati tedbir ve şerh: Dava sırasında taşınmazın iyiniyetli bir kişiye devri, aynen iadeyi imkânsız hâle getirebilir. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden endişe edilmesi hâlinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389). Çekişmeli hakların korunmasına ilişkin mahkeme kararları tapu kütüğüne şerh verilebilir ve şerh verilen kısıtlama, taşınmaz üzerinde sonradan hak kazananlara karşı ileri sürülebilir (TMK m.1010). Tedbir isteyen kural olarak teminat gösterir; talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme gerekçesini açıkça belirterek teminat alınmamasına karar verebilir (HMK m.392).

Yargıtay Gabin Davalarında Neye Bakıyor?

Bir objektif ve iki sübjektif unsur birlikte aranır

Yargıtay Kararı
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2022/3724 E., 2022/6882 K., 20.10.2022 (Dairenin gerekçesi; gabin ispatlanamadığından ret hükmü, gerekçesi düzeltilerek onanmıştır)

“O halde, aşırı yararlanmadan (gabinden) söz edilebilmesi, objektif unsur olan edimler arasındaki aşırı oransızlık yanında, bir tarafın darda kalma, tecrübesizlik, düşüncesizlik (hafiflik) hallerinin bulunması, diğer yanın ise yararlanmak, sömürmek kastını taşıması biçiminde iki sübjektif unsurun dahi gerçekleşmesine bağlıdır.”

Oransızlık sözleşme anındaki değere göre ve uzman bilirkişiyle belirlenir

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2024/399 E., 2025/643 K., 22.10.2025 (Kurulun kendi gerekçesi; direnme kararı değişik gerekçeyle oyçokluğuyla bozulmuştur)

“Objektif unsur olarak edimler arasındaki aşırı oransızlık (nispetsizlik) aşikâr olmalı, işten anlayan herkesin gözüne çarpacak yükseklikte bulunmalıdır. Bu hususu saptarken hâkim, edimin sözleşmenin yapıldığı andaki objektif değerini esas almak zorundadır. … Gabinin objektif unsurunun tespiti, konusunda uzman bilirkişi ya da bilirkişi heyeti aracılığıyla yapılır.”

Tapuda düşük bedel: Fazla ödeme savunması usulünce kanıtlanmalıdır

Yargıtay Kararı
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2015/13939 E., 2018/11460 K., 25.06.2018 (Dairenin bozma gerekçesi; ret kararı bozulmuştur)

“taşınmazın gerçek değeri 200.000, 00 TL olduğu halde akitte 14.000,00TL olarak gösterildiği anlaşılmaktadır. Hernekadar davalı taraf 200.000,00 TL ödediğini savunmuşsa da bu miktar tanıkla kanıtlama sınırı dışında olup, bu ödeme yazılı belge ile usulünce kanıtlanamamıştır. Dolayısıyla somut olayda gabinin hem objektif hem de subjektif unsurlarının gerçekleştiği, davanın süresi içinde açıldığı sabittir.”

Maddi sıkıntı tek başına gabin için yeterli değildir (onanan belirleme)

Yargıtay Kararı
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2022/337 E., 2022/2580 K., 30.03.2022 (İlk Derece Mahkemesi gerekçesi; Dairece yerinde bulunarak onanmıştır)

“davacının halen fiili olarak ticari hayatın içerisinde olması, emlakçı ile birlikte pazarlığa gitmesi gözetildiğinde, subjektif koşulların da oluşmadığı, yalnızca davacının maddi durumunun kötü olması nedeniyle satış yapılmasının gabin olarak değerlendirilemeyeceği”

Gabin davası zamanaşımına değil, hak düşürücü süreye tabidir

Yargıtay Kararı
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2022/2487 E., 2022/5795 K., 15.09.2022 (Dairenin gerekçesi; kabul hükmü düzeltilerek onanmıştır)

“gabin hukuki nedenine dayalı davaların TBK'nın 28. maddesi gereğince, zamanaşımı değil, hak düşürücü süreye tabi olduğu ve eldeki davanın da toplanan deliller itibariyle hak düşürücü süre içerisinde açıldığı anlaşılmakla”

Sıkça Sorulan Sorular

Gabin nedir?

Gabin (aşırı yararlanma), sözleşmede edimler arasındaki açık oransızlığın, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak yaratılmasıdır (TBK m.28). Taşınmaz satışında satıcı sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek tapu iptali ve tescil isteyebilir.

Değerinin çok altında satılan tapu geri alınır mı?

Yalnız düşük bedel yeterli değildir; satıcının zor durumda, düşüncesiz ya da deneyimsiz olduğu ve alıcının bundan bilerek yararlandığı da ispatlanmalıdır. Koşullar ispatlanır ve hak süresinde kullanılırsa tapu iptali ve tescil kararıyla taşınmaz satıcıya döner, satıcı da aldığı bedeli iade eder; iyiniyetli üçüncü kişinin kazanımı ise korunur (TMK m.1023).

Gabin davası ne kadar sürede açılır?

Düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde (TBK m.28/2). Üst sınır on değil beş yıldır; Yargıtay bu süreyi zamanaşımı değil, hak düşürücü süre olarak kabul eder ve iki seçenek için de uygular.

Açık oransızlık nasıl belirlenir?

Taşınmazın sözleşmenin kurulduğu andaki gerçek değeri keşif ve uzman bilirkişi incelemesiyle; imar durumu, konumu, emsal satışlar ve üzerindeki hacizler gibi takyidat dikkate alınarak saptanır ve satıcıya fiilen verilen karşı edimle karşılaştırılır. Kanun bir oran öngörmez; oransızlık işten anlayan herkesin gözüne çarpacak yükseklikte olmalıdır.

Satışı bozmadan yalnızca aradaki fark istenebilir mi?

Evet. Zarar gören, sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini de isteyebilir (TBK m.28). Bu bir para talebidir, aynı bir ve beş yıllık sürelere tabidir; taraflar tacirse ve dava ticari nitelikteyse dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.

Gabin ile hile arasındaki fark nedir?

Hilede satıcı aldatılarak sözleşmeye yöneltilir ve yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir (TBK m.36). Gabinde aldatma şart değildir; açık oransızlık ve satıcının zor durumundan, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılması aranır (TBK m.28).

Taşınmaz satışından doğan tapu iptali ve tescil uyuşmazlıkları büromuzun Gayrimenkul Hukuku çalışma alanı kapsamındadır.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Gayrimenkul Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Gayrimenkul Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: gabin · aşırı yararlanma · gabin nedeniyle tapu iptali · değerinin altında satılan tapu geri alınır mı · TBK 28 · TBK m.28/1 · oransızlığın giderilmesi · açık oransızlık · zor durumda kalma · düşüncesizlik · deneyimsizlik · sömürme kastı · hak düşürücü süre · beş yıllık mutlak süre · 818 sayılı Borçlar Kanunu m.21 farkı · satış tarihindeki değer

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Gabin (Aşırı Yararlanma) Nedeniyle Tapu İptali: Unsurlar, Bir ve Beş Yıllık Süre, Değer Tespiti (TBK m.28)”, ÇAPAR Hukuk, 2026-10-19, https://capar.av.tr/makale/gabin-asiri-yararlanma-nedeniyle-tapu-iptali

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›