İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · Güncelleme: · 19 dk okuma

Son gözden geçirme:

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler: Farkları, Genel ve Beş Yıllık Zamanaşımı, Durma ve Kesilme Sebepleri

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Zamanaşımı alacağı sona erdirmez; borçluya, alacağın dava veya takip yoluyla istenmesini engelleyen bir def’i verir ve borçlu ileri sürmedikçe hâkim onu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK m.161). Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir, davanın her aşamasında ileri sürülebilir ve hâkimce kendiliğinden gözetilir; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre bu sürelerde durma veya kesilme söz konusu değildir. Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146); kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler ile vekâlet ve eser sözleşmelerinden doğan alacaklar gibi bazı alacaklar ise beş yılda zamanaşımına uğrar (TBK m.147). Zamanaşımı TBK m.153’te sayılan hâllerde durur; borçlunun borcu ikrar etmesi ya da alacaklının dava, def’i veya icra takibi yoluyla hakkını araması hâlinde ise kesilir ve yeni bir süre işlemeye başlar (TBK m.154).

Kısaca

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki farklar (def’i ve itiraz, hâkimin kendiliğinden gözetmesi, durma ve kesilme), on yıllık genel zamanaşımı ve beş yıllık zamanaşımı (TBK m.146-147), haksız fiil (TBK m.72) ve sebepsiz zenginleşmede (TBK m.82) iki ve on yıllık süreler, uzamış ceza zamanaşımı, zamanaşımının durması ve kesilmesi (TBK m.153-158), uygulamada sık karşılaşılan süreler ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla ayrım ölçütleri.

Zamanaşımı ve hak düşürücü süre rehberi: iki kurum arasındaki farklar (def’i ve itiraz, hâkimin kendiliğinden gözetmesi, durma ve kesilme), on yıllık genel zamanaşımı ve beş yıllık zamanaşımı (TBK m.146, TBK m.147), haksız fiilde (TBK m.72) ve sebepsiz zenginleşmede (TBK m.82) zamanaşımı, uzamış ceza zamanaşımı, zamanaşımının durması ve kesilmesi (TBK m.153, TBK m.154), zamanaşımının ileri sürülmesi (TBK m.161), uygulamada sık karşılaşılan süreler ve doğrulanmış Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararları.

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre Nedir?

Hukuk düzeni, belirli bir süre içinde kullanılmayan haklara iki farklı sonuç bağlar. Zamanaşımı alacağı ortadan kaldırmaz; borçluya, alacağın dava veya icra yoluyla istenmesini engelleyen bir savunma imkânı (def’i) verir. Hak düşürücü süre ise süresinde kullanılmayan hakkın kendisini sona erdirir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre Türk hukukunda zamanaşımı def’i niteliğindedir; alacağı sona erdirmez, hukuki yoldan tahsil imkânını ortadan kaldırır (Yargıtay HGK, 2022/1205 E., 2023/1188 K.). Hak düşürücü süreler ise hakkı tamamen sona erdiren sürelerdir; süre geçmekle hak, karşı tarafın bir işlem yapmasına gerek kalmaksızın kendiliğinden son bulur (Yargıtay HGK, 2017/949 E., 2020/621 K.).

Zamanaşımının alacağı ortadan kaldırmadığının en açık göstergesi, zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi hâlidir: zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez (TBK m.78/2). Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası da, takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir (TBK m.139/3).

Zamanaşımı ile Hak Düşürücü Süre Arasındaki Farklar

İki kurum arasındaki farklar, uygulamada davanın sonucunu doğrudan etkiler:

  • İleri sürülme ve re’sen gözetme: Zamanaşımı bir def’idir; borçlu ileri sürmedikçe hâkim onu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK m.161). Hak düşürücü süre ise itiraz niteliğindedir; davanın her aşamasında, hatta kararın bozulmasından sonra da ileri sürülebilir ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir (Yargıtay HGK, 2017/949 E., 2020/621 K.).
  • Durma ve kesilme: Kanundaki durma ve kesilme sebepleri zamanaşımına özgüdür (TBK m.153, TBK m.154). Hukuk Genel Kurulu’na göre hak düşürücü sürelerde zamanaşımında olduğu gibi durma veya kesilme söz konusu değildir (Yargıtay HGK, 2019/855 E., 2020/1001 K.).
  • Sürenin sonucu: Zamanaşımı dolduğunda alacak ortadan kalkmaz. Hak düşürücü süre dolduğunda ise hak tamamen ortadan kalkar; artık o hakkın istenmesi, dava ve takip edilmesi mümkün değildir (Yargıtay HGK, 2017/949 E., 2020/621 K.).
  • Taraf iradesi: Kanunun zamanaşımı ayırımında belirlenen süreler sözleşmeyle değiştirilemez (TBK m.148) ve zamanaşımından önceden feragat edilemez (TBK m.160). Hukuk Genel Kurulu’na göre hak düşürücü süreler de sözleşmeyle değiştirilemez veya ortadan kaldırılamaz.
  • Altmış günlük ek süre: Dava veya def’i; mahkemenin yetkili veya görevli olmaması, düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması ya da vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş ve bu arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir (TBK m.158). Bu hüküm her iki süre türü için de geçerlidir.
İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.161 (Zamanaşımının ileri sürülmesi)

“Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz.”

Bir Sürenin Niteliği Nasıl Belirlenir? Kanun ve Yargıtay Ölçütleri

Yukarıdaki farklar (hakkın kendisinin mi yoksa yalnızca tahsil imkânının mı sona erdiği, re’sen gözetme, durma ve kesilme, taraf iradesi) Hukuk Genel Kurulu kararlarında ayrımın ölçütü olarak kullanılır. Somut bir sürenin hangi gruba girdiği ise önce kanunun ifadesine, kanun susuyorsa yargı kararlarına bakılarak belirlenir.

Kanunun açık ifadesi. Kanun koyucu çoğu zaman sürenin niteliğini kendisi gösterir. Türk Medeni Kanunu, vasiyetnamenin iptali ve tenkis davalarına ilişkin süreleri “Hak düşürücü süreler” başlığı altında düzenler ve dava açma hakkının süre geçmekle “düşeceğini” öngörür (TMK m.559, TMK m.571); aynı Kanun vasiyet alacaklısının dava hakkı için ise “zamanaşımına uğrar” ifadesini kullanır (TMK m.602). Türk Borçlar Kanunu da haksız fiil, sebepsiz zenginleşme ve satılanın ayıbından doğan davalar için açıkça zamanaşımı öngörür (TBK m.72, TBK m.82, TBK m.231).

Kanunun nitelendirme yapmadığı hâller. İrade bozukluğuna ilişkin hükümde süre için ne “zamanaşımı” ne de “hak düşürücü süre” ifadesi kullanılır; kanun yalnızca yanılma veya aldatmayı öğrenen ya da korkutmanın etkisinden kurtulan tarafın bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmemesi veya verdiğini geri istememesi hâlinde sözleşmeyi onamış sayılacağını öngörür (TBK m.39). Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu süreyi hak düşürücü süre olarak nitelendirmiş; iptal hakkının kullanılmasının hiçbir şekle bağlı olmadığını, bir yıllık süre içinde karşı tarafa yöneltilecek bir irade açıklaması, def’i yahut dava yoluyla kullanılabileceğini belirtmiştir. Somut olayda mirasbırakanın bir yıl içinde açtığı ve sonradan açılmamış sayılmasına karar verilen dava, sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirimi sayılmış; sözleşmeden dönme olgusunu “dava açma” olarak kabul eden ret kararı bozulmuştur (Yargıtay 1. HD, 2020/824 E., 2021/2024 K.; oyçokluğuyla verilmiştir).

İki süre birlikte işleyebilir. Aynı uyuşmazlıkta bir hak düşürücü süre ile bir zamanaşımı süresi yan yana bulunabilir. Takip talebine itiraz edilen alacaklı, itirazın tebliği tarihinden itibaren “bir sene içinde” itirazın iptalini dava edebilir (İİK m.67) ve Hukuk Genel Kurulu bu süreyi hak düşürücü süre olarak nitelendirmektedir. Kurul çoğunluğu bir kararında, dava bu süre içinde açılmış olsa da takip konusu alacağın, takip dosyasında zamanaşımını kesecek geçerli bir işlem yapılmaksızın geçen süre nedeniyle zamanaşımına uğradığını kabul etmiş; hak düşürücü süre içinde zamanaşımının işlemeyeceği yönündeki görüşü benimsememiştir (Yargıtay HGK, 2019/855 E., 2020/1001 K.). İtirazın iptali süresini geçiren alacaklının genel hükümler dairesinde alacağını dava etme hakkı ise saklıdır (İİK m.67).

On Yıllık Genel Zamanaşımı ve Beş Yıllık Zamanaşımı (TBK m.146-147)

Kanunda özel bir süre öngörülmemişse alacak on yıllık genel zamanaşımına tabidir:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146 (On yıllık zamanaşımı)

“Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.”

Hukuk Genel Kurulu, eşler arasındaki mal rejiminden kaynaklanan alacak davasında on yıllık süreyi esas almış; boşanmanın yabancı mahkeme kararıyla gerçekleştiği bir olayda sürenin başlangıcı olarak yabancı mahkeme kararının kesinleşme tarihini kabul eden ve davayı zamanaşımı nedeniyle reddeden direnme kararını onamıştır (Yargıtay HGK, 2022/1205 E., 2023/1188 K.).

Kira bedelleri, faizler ve ücret gibi dönemsel edimler ile vekâlet ve eser sözleşmelerinden doğan alacaklar gibi bazı alacaklar ise beş yıllık zamanaşımına tabidir:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.147 (Beş yıllık zamanaşımı)

“Aşağıdaki alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır: 1. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler. 2. Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri. 3. Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar. 4. Bir ortaklıkta, ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri veya kendileri ile ortaklık arasındaki; bir ortaklığın müdürleri, temsilcileri, denetçileri ile ortaklık veya ortaklar arasındaki alacaklar. 5. Vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden, ticari simsarlık ücreti alacağı dışında, simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar. 6. Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar.”

Başlangıç ve hesap. Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar; muacceliyet bir bildirime bağlıysa süre, bildirimin yapılabileceği günden işler (TBK m.149). Süre hesaplanırken zamanaşımının başladığı gün sayılmaz; zamanaşımı ancak sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşir (TBK m.151). Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur (TBK m.152).

Haksız Fiilde Zamanaşımı ve Uzamış Ceza Zamanaşımı (TBK m.72)

Haksız fiilden doğan tazminat istemi için kanun iki süre ve bir istisna öngörür: zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl; tazminat, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu daha uzun süre:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72 (Haksız fiilde zamanaşımı)

“Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir.”

Hukuk Genel Kurulu’na göre eylemin cezayı gerektiren bir fiil olup olmadığını kural olarak hukuk hâkimi belirler; trafik kazalarına ilişkin özel zamanaşımı hükmü bakımından Kurul, daha uzun ceza zamanaşımının uygulanması için fail hakkında ceza davası açılmasının veya mahkûmiyet kararının aranmadığını, haksız fiilin suç niteliği taşımasının yeterli olduğunu belirtmiştir (Yargıtay HGK, 2017/1103 E., 2019/423 K.; ilke kutusu aşağıda).

Birlikte sorumlu olanlara karşı rücu istemi ise tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde tazminatın tamamının ödendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m.73/1).

Sebepsiz Zenginleşmede Zamanaşımı (TBK m.82)

Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı da iki aşamalı bir süreye tabidir: hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.82 (Sebepsiz zenginleşmede zamanaşımı)

“Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması suretiyle gerçekleşmişse diğer taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcunu ifadan kaçınabilir.”

Kısa sürenin başlaması için gereken öğrenme, tam bilgidir. Hukuk Genel Kurulu’na göre zamanaşımı, hak sahibinin malvarlığındaki eksilmeye yol açan işlemi ve sebepsiz zenginleşeni tam olarak öğrendiği tarihten itibaren işler; ondan önceki noksan bilgiler ve tahminler sürenin başlangıcına esas olamaz. Kamu kurum ve kuruluşlarında belirleyici olan, dava açmaya yetkili kişi veya organın (onay makamının) öğrenme tarihidir (Yargıtay HGK, 2021/251 E., 2022/1430 K.; olay 818 sayılı Borçlar Kanunu döneminde doğan bir alacağa ilişkindir).

Zamanaşımının Durması (TBK m.153)

Durma, zamanaşımının hiç işlemeye başlamaması veya başlamışsa durması; sebep ortadan kalkınca da kaldığı yerden işlemeyi sürdürmesidir. Kanun durma sebeplerini şöyle sayar:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.153 (Zamanaşımının durması)

“Aşağıdaki durumlarda zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur: 1. Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından olan alacakları için. 2. Vesayet süresince, vesayet altında bulunanların vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle Devletten olan alacakları için. 3. Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin diğerinden olan alacakları için. 4. Hizmet ilişkisi süresince, ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları için. 5. Borçlu, alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu sürece. 6. Alacağı, Türk mahkemelerinde ileri sürme imkânının bulunmadığı sürece. 7. Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide birleşmesinde, birleşmenin ileride geçmişe etkili olarak ortadan kalkması durumunda, bu durumun ortaya çıkmasına kadar geçecek sürece. Zamanaşımını durduran sebeplerin ortadan kalktığı günün bitiminde zamanaşımı işlemeye başlar veya durmadan önce başlamış olan işlemesini sürdürür.”

Hukuk Genel Kurulu’na göre Türk mahkemelerinde ileri sürme imkânsızlığı, savaş, iç savaş, isyan veya doğal afet gibi herkes için geçerli objektif engelleri kapsar; alacaklının hastalık, bilgisizlik veya yetersizlik gibi kişisel engelleri zamanaşımını durdurmaz. Eşler arasındaki alacaklarda zamanaşımı, evliliğin sona erdiğinin kesin hükme bağlandığı andan itibaren işlemeye başlar (Yargıtay HGK, 2022/1205 E., 2023/1188 K.).

Zamanaşımının Kesilmesi ve Yeni Süre (TBK m.154-157)

Kesilmede o ana kadar işlemiş süre hesaba katılmaz ve kesilmeyle yeni bir süre işlemeye başlar. Kesilme sebepleri, borçlunun borcu ikrarı ile alacaklının dava, def’i veya takip yoluyla hakkını aramasıdır:

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.154 (Zamanaşımının kesilmesi)

“Aşağıdaki durumlarda zamanaşımı kesilir: 1. Borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş veya kısmen ifada bulunmuşsa ya da rehin vermiş veya kefil göstermişse. 2. Alacaklı, dava veya def’i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurmuşsa, icra takibinde bulunmuşsa ya da iflas masasına başvurmuşsa.”

  • Yeni süre: Zamanaşımının kesilmesiyle yeni bir süre işlemeye başlar; borç bir senetle ikrar edilmiş veya bir mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (TBK m.156).
  • Dava ve takip süresince: Dava veya def’i yoluyla kesilen zamanaşımı, dava süresince tarafların yargılamaya ilişkin her işleminden veya hâkimin her kararından sonra; icra takibiyle kesilen zamanaşımı ise alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar (TBK m.157).
  • Birlikte borçlular ve kefil: Müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilen zamanaşımı diğerlerine karşı da kesilmiş olur; asıl borçluya karşı kesilme kefile karşı da sonuç doğurur, ancak kefile karşı kesilme asıl borçluya karşı kesilme sayılmaz (TBK m.155).

Hukuk Genel Kurulu’na göre takip talebiyle zamanaşımı kendiliğinden kesilir (ilke kutusu aşağıda); şikâyet üzerine icra mahkemesince iptal edilen takip talebi ise zamanaşımını kesmez. Yetkisiz icra dairesine yapılan takip talebi de zamanaşımını keser; ancak yetki itirazına rağmen dosyanın yetkili icra dairesine gönderilmesi istenmezse takip yapılmamış sayılır ve bu kesilme hükümsüz hâle gelir (Yargıtay HGK, 2019/855 E., 2020/1001 K.). Aynı kararda takip dosyasında geçerli bir işlem yapılmadan geçen süre nedeniyle alacak zamanaşımına uğramış sayıldığından, takip dosyalarını uzun süre işlemsiz bırakmamak gerekir.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Süreler

Aşağıdaki süreler kanun metinlerinden aktarılmıştır; ayrıntılı inceleme gerektirenler için ilgili makalelere bağlantı verilmiştir.

  • On yıl: kanunda aksine hüküm bulunmayan her alacak (TBK m.146); senetle ikrar edilen veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanan borçta kesilmeden sonra işleyen yeni süre (TBK m.156).
  • Beş yıl: kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler; vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden ve yüklenicinin ağır kusuru hâli dışında eser sözleşmesinden doğan alacaklar (TBK m.147). İş sözleşmesinden kaynaklanan yıllık izin ücreti ile kıdem tazminatı, bildirim şartına uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminat, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine aykırı fesihten kaynaklanan tazminat (4857 sayılı İş Kanunu ek m.3). Ücret alacakları için Fazla Çalışma (Fazla Mesai) Alacağı, kıdem tazminatı için Kıdem Tazminatı: Şartlar ve Hesap yazılarına bakılabilir.
  • İki yıl / on yıl: haksız fiilden doğan tazminat istemi (TBK m.72; suç oluşturan fiillerde daha uzun ceza zamanaşımı), rücu istemi (TBK m.73) ve sebepsiz zenginleşmeden doğan istem (TBK m.82).
  • İki yıl (satımda ayıp): satıcı daha uzun bir süre için üstlenmemişse satılanın ayıbından doğan sorumluluğa ilişkin her türlü dava, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile satılanın alıcıya devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu olan satıcı bu süreden yararlanamaz (TBK m.231). Uygulama için İkinci El Araç Satışında Ayıptan Sorumluluk.
  • Bir yıl (irade bozukluğu): yanılma, aldatma veya korkutma hâlinde sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirilmesi veya verilenin geri istenmesi (TBK m.39); Yargıtay’a göre hak düşürücü süredir.
  • Bir yıl / beş yıl (aşırı yararlanma): zarar gören hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği, zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir (TBK m.28).
  • Kambiyo senetleri: poliçeyi kabul edene karşı istemler vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl; hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemleri süresinde çekilen protesto tarihinden (senette “gidersiz iade olunacaktır” kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten) itibaren bir yıl; bir cirantanın başka cirantalarla düzenleyen aleyhine istemleri altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m.749). Bono için Bono (Senet) Geçerlilik Şartları.
  • Bir sene (itirazın iptali): takip talebine itiraz edilen alacaklı, itirazın tebliği tarihinden itibaren bir sene içinde itirazın iptalini dava edebilir (İİK m.67); Hukuk Genel Kurulu’na göre bu süre hak düşürücüdür. Ayrıntılar için İtirazın İptali Davası.
  • Miras hukuku: vasiyetnamenin iptali davası açma hakkı, öğrenmeden başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer (TMK m.559); tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve her hâlde on yıl geçmekle düşer (TMK m.571); vasiyet alacaklısının dava hakkı ise on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.602). Bu davalar için Vasiyetnamenin İptali Davası ve Tenkis Davası yazılarına bakılabilir.

Yargıtay Kararları

Aşağıdaki kararlar resmî karar veri tabanından tam metinleriyle doğrulanmıştır. Alıntılar Hukuk Genel Kurulu’nun kendi gerekçesinden alınmıştır; kararın sonucu ve oy durumu çerçeve notunda belirtilmiştir.

Hak düşürücü süre itirazdır; her aşamada ileri sürülebilir ve hâkimce kendiliğinden gözetilir

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/949 E., 2020/621 K., 16.09.2020 (Hukuk Genel Kurulu gerekçesi; itirazın iptali davasındaki bir yıllık süreye ilişkin olup direnme kararı oybirliğiyle bozulmuştur)

“Hak düşürücü sürelerin kanunla düzenlenmesi asıldır. Tarafların sözleşme ile hak düşürücü süreleri belirlemeleri, bu süreleri değiştirmeleri veya ortadan kaldırmaları olanaksızdır. Hak düşürücü süreler hakkı tamamen sona erdiren, yok eden, düşüren sürelerdir. … Hak düşürücü süreler itiraz niteliği taşırlar. Taraflar hak düşürücü süreyi davanın her aşamasında hatta kararın bozulmasından sonra da ileri sürülebilirler. Ayrıca hak düşürücü sürelerin incelenmesi tarafların iradelerine bırakılmamıştır. Hâkim tarafından kendiliğinden göz önünde tutulması, araştırma ve inceleme konusu yapılması gerekmektedir…”

Hak düşürücü süre durmaz ve kesilmez; zamanaşımı ise takip talebiyle kesilir

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2019/855 E., 2020/1001 K., 08.12.2020 (Hukuk Genel Kurulu gerekçesi; kasko sigortacısının rücu alacağı için yapılan takibe ilişkin itirazın iptali davasında direnme kararı değişik gerekçeyle oyçokluğuyla bozulmuştur)

“Hak düşürücü süre ile zamanaşımı süresi aynı kavramlar değildir. Hak düşürücü sürelerde zamanaşımında olduğu gibi sürelerin durması ya da kesilmesi gibi bir durum yoktur. … Takip hukukunda alacaklının icra dairesine başvurarak yapmış olduğu takip talebi ile zamanaşımı kendiliğinden kesilir. Bunun için borçluya ödeme emri tebliğ edilmesine gerek yoktur. Alacaklı tarafından usulünce yapılan icra takibinde, icra müdürünün bir hatasından dolayı dosya, işlemsiz kalmış olsa dahi zamanaşımı gene kesilmiş olur.”

Zamanaşımı alacağı sona erdirmez; ileri sürme imkânsızlığı objektif olmalıdır

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2022/1205 E., 2023/1188 K., 29.11.2023 (Hukuk Genel Kurulu gerekçesi; yabancı mahkeme kararıyla boşanan eşler arasındaki mal rejimi alacağına ilişkin olup davanın zamanaşımı nedeniyle reddine dair direnme kararı oyçokluğuyla onanmıştır)

“Türk hukukunda zamanaşımının def’i niteliğinde olduğu, alacağı sona erdirmeyip, hukuki yoldan tahsil imkânını ortadan kaldırdığı kabul edilir. … Esasen bu hüküm uyarınca dava açılamaması “şahsa ait sebeplerle değil, herkes için geçerli objektif sebeplerle dava açılamaması” hâlini kapsamaktadır. … Buna karşın, alacaklıdan kaynaklanan hastalık, bilgisizlik veya yetersizlik gibi davacının şahsında gerçekleşen sebepler ile dava açması imkânının bulunmaması hâllerinde, söz konusu hüküm uygulanamaz ve bu alacaklar için zamanaşımı işlemeye devam eder…”

Suç oluşturan haksız fiilde uzamış ceza zamanaşımı

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2017/1103 E., 2019/423 K., 09.04.2019 (Hukuk Genel Kurulu gerekçesi; tek taraflı trafik kazasında destekten yoksun kalma tazminatına ilişkin olup trafik kazalarına özgü zamanaşımı hükmüyle birlikte değerlendirilmiş, direnme kararı değişik gerekçeyle oyçokluğuyla bozulmuştur)

“Haksız fiillerin bir kısmı, sadece hukuk açısından değil, ceza yasaları bakımından da sorumluluğu gerektirir; haksız fiilin faili, yani sorumlusu genellikle daha ağır sonuçları olan ceza kovuşturmasına konu olabileceği sürece, zarar görenin haklarını yitirmesinin kabul edilmesi mümkün değildir. Bu bakımdan haksız eylem aynı zamanda ceza kanunları gereğince bir suç teşkil ediyorsa ve ceza kanunları ya da ceza hükümlerini ihtiva eden sair kanunlar bu eylem için daha uzun bir zamanaşımı süresi tayin etmişse, tazminat davası da ceza davasına ilişkin zamanaşımı süresine tabi olur. … Yeri gelmişken belirtilmelidir ki eylemin cezayı gerektiren bir fiil teşkil edip etmediği, kural olarak hukuk hâkimince belirlenecektir.”

Sebepsiz zenginleşmede süre, tam öğrenmeyle başlar

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2021/251 E., 2022/1430 K., 02.11.2022 (Hukuk Genel Kurulu gerekçesi; kamu kurumunun yanlışlıkla başka bir icra dosyasına yaptığı ödemenin geri istenmesine ilişkin olup direnme kararı değişik gerekçeyle oyçokluğuyla bozulmuştur)

“Kanunun belirlediği koşullar altında bir sürenin geçmesi üzerine bir hak kazanma ya da bir yükümden kurtulma yolu olarak tanımlanan zamanaşımı … hak sahibinin, mal varlığındaki eksilmeye yol açan işlemi ve sebepsiz zenginleşeni tam olarak öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Ondan önceki noksan bilgiler ve tahminler bu sürenin başlangıcına esas olamaz. … Sebepsiz zenginleşme hukuksal temeline dayalı davalarda zamanaşımı süresinin başlangıcı ise kamu kurum ve kuruluşları açısından … o kurum ve kuruluşların dava açma konusunda yetkili kılınan kişi veya organlarının (onay makamının), verdiğini geri almaya hakkı olduğunu öğrendiği tarihtir.”

Sıkça Sorulan Sorular

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki temel fark nedir?

Zamanaşımı alacağı sona erdirmez; borçluya alacağın dava veya takip yoluyla istenmesini engelleyen bir def’i hakkı verir ve ileri sürülmedikçe hâkim tarafından gözetilemez (TBK m.161). Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir, hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre durma veya kesilmeye tabi değildir.

Zamanaşımına uğramış bir borcu ödeyen kişi parayı geri isteyebilir mi?

Hayır. Zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez (TBK m.78/2). Zamanaşımı borcu ortadan kaldırmaz; alacağın hukuki yoldan tahsil imkânını ortadan kaldırır.

Zamanaşımı hangi hâllerde kesilir ve kesilince ne olur?

Borçlunun borcu ikrar etmesi (özellikle faiz ödemesi, kısmen ifada bulunması, rehin vermesi veya kefil göstermesi) ile alacaklının dava veya def’i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurması, icra takibinde bulunması veya iflas masasına başvurması zamanaşımını keser (TBK m.154). Kesilmeyle yeni bir süre işlemeye başlar; borç senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (TBK m.156).

Haksız fiilde zamanaşımı ne zaman başlar, ceza zamanaşımı ne zaman uygulanır?

Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; tazminat, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu süre uygulanır (TBK m.72). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre fiilin cezayı gerektirip gerektirmediğini kural olarak hukuk hâkimi belirler.

Zamanaşımı süresi sözleşmeyle uzatılabilir veya kısaltılabilir mi?

Türk Borçlar Kanunu’nun zamanaşımı ayırımında belirlenen süreler sözleşmeyle değiştirilemez (TBK m.148) ve zamanaşımından önceden feragat edilemez (TBK m.160). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da tarafların hak düşürücü süreleri sözleşmeyle değiştirmesini veya ortadan kaldırmasını olanaksız saymaktadır.

Alacak takibi, itirazın iptali ve zamanaşımı def’ine ilişkin uyuşmazlıklar büromuzun İcra ve İflas Hukuku çalışma alanı kapsamındadır.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Sözleşme Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Sözleşme Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: zamanaşımı · hak düşürücü süre · zamanaşımı ile hak düşürücü süre farkı · zamanaşımı def’i · hak düşürücü süre re’sen gözetilir · zamanaşımının kesilmesi · zamanaşımının durması · on yıllık zamanaşımı · beş yıllık zamanaşımı · haksız fiil zamanaşımı · uzamış ceza zamanaşımı · sebepsiz zenginleşme zamanaşımı · zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi · itirazın iptali bir yıllık süre · TBK 146 · TBK 147

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler: Farkları, Genel ve Beş Yıllık Zamanaşımı, Durma ve Kesilme Sebepleri”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-08, https://capar.av.tr/makale/zamanasimi-ve-hak-dusurucu-sureler

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›