Son gözden geçirme:
Sözleşmenin Uyarlanması: Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m.138), Şartları; Kira, Döviz ve Eser Sözleşmelerinde
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Aşırı ifa güçlüğünde borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir. Bunun için sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmış, ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek ölçüde borçlu aleyhine değiştirmiş ve borçlu henüz ifa etmemiş ya da haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak fesih hakkı kullanılır (TBK m.138). Hukuk Genel Kurulu’na göre bu şartların tamamı birlikte aranır ve biri dahi eksikse uyarlama yapılamaz. Döviz kurundaki artış tek başına genellikle yeterli görülmemekte; değişikliğin ani ve aşırı niteliği, sözleşmenin süresi, tarafın mesleği ve döviz geliri bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilmektedir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında enflasyon ve emsal kiralardaki değişim TBK m.344’e göre kira tespiti davasının konusudur ve ayrıca uyarlama sebebi sayılmaz; götürü bedelli eser sözleşmelerinde ise TBK m.480/2 ayrı bir uyarlama imkânı tanır.
Sözleşmenin uyarlanması ve aşırı ifa güçlüğü: TBK m.138’in şartları (öngörülemezlik, borçludan kaynaklanmama, dürüstlük kuralına aykırı dengesizlik, ifa edilmemiş olma veya hakları saklı tutarak ifa), uyarlama, dönme ve fesih, ifa imkânsızlığından farkı, kira sözleşmelerinde TBK m.344 ile ilişki ve yabancı para kirası, döviz kuru artışlarının öngörülebilirliği, eser sözleşmesinde TBK m.480, görevli ve yetkili mahkeme, dava şartı arabuluculuk, ispat ve doğrulanmış Yargıtay kararları.
Sözleşmenin uyarlanması rehberi: aşırı ifa güçlüğünün şartları (TBK m.138), hâkimden uyarlama, dönme ve fesih, ifa imkânsızlığından farkı (TBK m.136), dürüstlük kuralı (TMK m.2), kira sözleşmelerinde TBK m.344 ile ilişki ve yabancı para kirası, döviz kuru artışlarının öngörülebilirliği, eser sözleşmesinde götürü bedelin uyarlanması (TBK m.480), görevli ve yetkili mahkeme, dava şartı arabuluculuk, ispat ve doğrulanmış Yargıtay kararları.
Sözleşmenin Uyarlanması Nedir? Ahde Vefa ve Dürüstlük Kuralı
Sözleşme hukukunun temel ilkesi ahde vefadır (pacta sunt servanda): Sözleşme, kurulduğu andaki koşullarla ifa edilir. Ancak sonradan ortaya çıkan olağanüstü bir değişiklik, edimler arasındaki dengeyi taraflardan biri aleyhine katlanılamaz biçimde bozabilir. Öğreti ve uygulamanın beklenmeyen hal şartı (clausula rebus sic stantibus) ve işlem temelinin çökmesi kavramlarıyla açıkladığı bu durum, Türk Borçlar Kanunu’nda “aşırı ifa güçlüğü” başlığıyla TBK m.138’de genel hükme bağlanmıştır. Sözleşme koşullarının değişen duruma göre yeniden belirlenmesine sözleşmenin uyarlanması denir.
Uyarlama isteminin temeli dürüstlük kuralıdır; Hukuk Genel Kurulu’na göre amaç, sözleşmeye bağlılık ilkesini rafa kaldırmak değil, sözleşme adaletini yeniden sağlamaktır (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.).
“Herkes, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.”
Aşırı İfa Güçlüğünün Şartları (TBK m.138)
Hukuk Genel Kurulu’na göre aşağıdaki şartların tamamı birlikte bulunmalıdır; biri dahi eksikse uyarlama yapılamaz ve ifa sürecinde karşılaşılan her olumsuzluk uyarlamaya imkân vermez (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.).
“Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır. Bu madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır.”
Öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü durum
Hukuk Genel Kurulu öngörülemezliği “dürüst, makul ve mantıklı” bir kişiden beklenen öngörüye bağlar; tarafların sosyal statüsü, eğitimi ve mesleği ile sözleşmenin niteliği ve süresi gözetilir. Değişen şartlar öngörülebilir olsa bile kapsamı, şekli ve sonuçları tahmin edilemiyor ve öngörülebilir durumdan esaslı surette sapıyorsa bu şart gerçekleşebilir (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.). Kendi özensizliği veya dikkatsizliği yüzünden öngöremeyen borçlu bu hükümden yararlanamaz (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.). Onanan bir kararda, ekonomik koşullardaki değişikliğin tacir olan davacı bakımından öngörülemez olduğundan söz edilemeyeceği kabul edilmiştir (Yargıtay 3. HD, 2025/1622 E., 2025/5008 K.).
Durumun borçludan kaynaklanmaması
Değişikliğe yol açan olay, uyarlama isteyen tarafın hâkimiyet alanından doğmamalıdır; bu taraf ayrıca durum değişikliğinin sonuçlarının ağırlaşmasını önlemek için gerekli tedbirleri almalıdır (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.).
Dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde dengesizlik
Hukuk Genel Kurulu’nun ifadesiyle burada “edimin ifasının mümkün olup olmadığı değil; ifanın, borçludan beklenebilir olup olmadığı sorusu öne çıkar” (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.). İfa güçlüğünün borçlunun ekonomik olarak mahvına veya ağır zararına yol açması gerekmez; ancak değerlendirmede karşı tarafın durumu da gözetilir (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.). Bilirkişi raporlarıyla saptanan ciro ve iş hacmi verileri belirleyicidir: Pandemi gerekçesiyle açılan bir kira uyarlama davasında ilk derece mahkemesince iş hacminde kayda değer düşüş olmadığı saptanmış ve davanın reddini onaylayan bölge adliye mahkemesi kararı onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2024/1255 E., 2025/813 K.).
Borcun ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olması
Borçlu ancak henüz ifa etmemişse veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmişse uyarlama isteyebilir; bu durumda uyarlamanın sonucuna göre ya da dönme hâlinde ifa ettiğini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilir (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.). Kira borcu dönemsel olarak ifa edildiğinden, kiracının haklarını saklı tutmadan ödeme yapması uyarlama davası açma hakkını engellemez (Yargıtay 3. HD, 2018/7863 E., 2019/534 K.). Hakedişle ilerleyen bir yapım işinde ise talepten önce hakedişi yapılan kısımlar için uyarlama istenemeyeceği; uyarlama davasının açılmasının hakların saklı tutulması niteliğinde olduğu ve dava tarihinden sonraki ifanın uyarlamaya engel olmadığı kabul edilmiştir (Yargıtay 6. HD, 2023/2257 E., 2024/4883 K.).
Uyarlama, Dönme ve Fesih; Uyarlamanın Yöntemi
TBK m.138’e göre borçlu önce hâkimden uyarlama ister; bu mümkün değilse sözleşmeden dönebilir; kira gibi sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak dönme yerine fesih hakkını kullanır. Onanan bir kararda ilk derece mahkemesi, sürekli sözleşme ilişkilerinin haklı nedenle feshinde sonucun tek taraflı fesih beyanıyla doğacağını ve bu sonuca dava yoluyla ulaşılamayacağını belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 2024/1255 E., 2025/813 K.).
Uyarlamada önce sözleşmede, sonra kanunda bir uyum (intibak) hükmü bulunup bulunmadığına bakılır; sözleşmedeki intibak kaydına rağmen edimler arasında aşırı bir nispetsizlik doğmuşsa uyarlama yine yapılır. Uyarlama; edim yükünün azaltılması, karşı edimin artırılması, vadelerin veya ifa tarzının değiştirilmesi gibi hâkimin uygun bulacağı her biçimde yapılabilir (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.). Hâkimin takdiri sınırsız değildir: Uyarlama talebi hakkında karar verilirken davacının çizdiği talep sonucu sınırı aşılmamalıdır (Yargıtay 6. HD, 2023/2257 E., 2024/4883 K.).
İfa İmkânsızlığından Farkı (TBK m.136)
İfa imkânsızlığında borç sona erer; karşılıklı sözleşmelerde borçtan kurtulan taraf aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve henüz kendisine ifa edilmemiş edimi isteme hakkını kaybeder (TBK m.136/2). Aşırı ifa güçlüğünde ise ifa mümkündür, fakat borçludan beklenemez hâle gelmiştir; borç kendiliğinden sona ermez, borçlu uyarlama ya da şartları varsa dönme veya fesih yoluna gider. Kanun gerekçesi de aşırı ifa güçlüğünü imkânsızlık kavramından farklı bir kurum olarak nitelendirir (Yargıtay 6. HD, 2023/2257 E., 2024/4883 K.).
“Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer.”
Kira Sözleşmelerinde Uyarlama ve TBK m.344
Konut ve çatılı işyeri kiralarında yenilenen dönemlerin kira bedeli için TBK m.344 emredici bir düzen kurar: Artış anlaşmaları, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir (TBK m.344/1); beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve her beş yılın sonunda bedel, hâkim tarafından hakkaniyete uygun biçimde belirlenir (TBK m.344/3). Ayrıntılar kira bedelinin tespiti davası yazımızdadır.
Kira tespiti sebepleri uyarlama sebebi değildir. 3. Hukuk Dairesi, bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı giderdiği kararında enflasyon, paranın satın alma gücündeki değişim, kira enflasyonu ve emsal kiralardaki değişimlerin kira belirleme davasında değerlendirileceğini; bunların ayrıca TBK m.138’e dayalı uyarlama sebebi sayılmasının emredici kira belirleme usulünün dolanılması sonucunu doğuracağını belirtmiştir. Daire’ye göre düşük kalan artış oranının mağduriyeti, Kanun’un altıncı kira yılında tanıdığı rayiç kiraya yakın belirleme imkânıyla giderilir; bununla birlikte TBK m.138’in diğer şartları oluşursa sözleşmedeki kira artış oranı da uyarlanabilir. Daire bu tür durumlara “döviz kurlarındaki çok ani ve aşırı iniş ve çıkışlar ile ülkeyi sarsan ciddi ekonomik kriz, deprem, salgın hastalık, savaş, darbe” gibi hâlleri örnek göstermiştir (Yargıtay 3. HD, 2026/1213 E., 2026/1751 K.).
Ürün kirası: Kiralananın konut ve çatılı işyeri niteliğinde olmadığı bir ürün kirasında TBK m.344’ün uygulanamayacağı ve ÜFE’ye bağlı artış şartının tarafları bağlayacağı belirlemesi onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2025/1622 E., 2025/5008 K.).
Yabancı para kirası: Kira bedeli yabancı para olarak kararlaştırılmışsa, Türk parasının kıymetini koruma mevzuatı saklı kalmak şartıyla beş yıl geçmedikçe bedelde değişiklik yapılamaz; ancak Kanun aşırı ifa güçlüğü hükmünü ayrıca saklı tutmuştur. Dolayısıyla döviz kirasında ilk beş yıl içinde bedele müdahale ancak TBK m.138 şartlarının gerçekleşmesiyle gündeme gelir; beş yıldan sonra ise yabancı paranın değerindeki değişiklikler de gözetilerek TBK m.344/3’e göre belirleme yapılır.
“Sözleşmede kira bedeli yabancı para olarak kararlaştırılmışsa 20/2/1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun hükümleri saklı kalmak şartıyla, beş yıl geçmedikçe kira bedelinde değişiklik yapılamaz. Ancak, bu Kanunun, “Aşırı ifa güçlüğü” başlıklı 138 inci maddesi hükmü saklıdır. Beş yıl geçtikten sonra kira bedelinin belirlenmesinde, yabancı paranın değerindeki değişiklikler de göz önünde tutularak üçüncü fıkra hükmü uygulanır.”
Döviz Kuru Artışları ve Öngörülebilirlik
TBK m.138/2 hükmün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtir. Belirleyici soru, kur artışının öngörülemez olup olmadığıdır; kararların bu konudaki ifadeleri şöyledir:
- Dövize endeksli konut kredisi: Hukuk Genel Kurulu, devalüasyonların “önceden tahmin edilemeyecek bir keyfiyet” olmadığını kabul etmiş; benimsediği Özel Daire gerekçesinde davacının Türk lirası seçeneği varken serbest iradesiyle döviz bazında kredi kullandığını ve davayı geri ödemenin başlamasından üç yıl sonra açtığını da vurgulamıştır (Yargıtay HGK, 2014/1614 E., 2014/900 K.).
- Döviz cinsinden işyeri kirası: Euro olarak kararlaştırılmış bir kirada “döviz kurundaki değişikliklerin öngörülebilir mahiyette” olduğu belirtilerek davanın reddini onaylayan bölge adliye mahkemesi kararı onanmıştır (Yargıtay 3. HD, 2024/1255 E., 2025/813 K.).
- Objektif ölçüt: 13. Hukuk Dairesi, İsviçre Frangı’na endeksli kredide öngörülebilirlik sonucuna hangi objektif ölçütlere dayanıldığı açıklanmadan, yalnız önceki krizler gösterilerek ulaşıldığını belirtmiş ve kararı eksik inceleme gerekçesiyle oyçokluğuyla bozmuş; karşı oy, yıllardır yaşanan ekonomik krizler karşısında öngörülmezlik unsurunun gerçekleşmediği görüşündedir (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.).
- Uzun süre ve esaslı değişiklik: Hukuk Genel Kurulu, döviz cinsinden belirlenen yoksulluk nafakasının Türk lirasına uyarlanmasında on sekiz yıllık süreyi, tarafların durumundaki esaslı değişikliği ve borçlunun döviz cinsinden gelir elde etmediğini birlikte değerlendirerek uyarlama koşullarının gerçekleştiğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.).
Bu kararlara göre kur artışı tek başına yeterli görülmemekte; değişikliğin ani ve aşırı niteliği, öngörülebilir durumdan esaslı surette sapıp sapmadığı, sözleşmenin süresi, tarafın mesleği ve döviz geliri bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilmektedir.
Eser Sözleşmesinde Götürü Bedelin Uyarlanması (TBK m.480)
Götürü bedelde yüklenici, eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile bedelin artırılmasını isteyemez; TBK m.480/2 bu kurala, başlangıçta öngörülemeyen ya da öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar için istisna getirir.
“Bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Eser, öngörülenden fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici, belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez. Ancak, başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, taraflarca belirlenen götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı veya karşı taraftan beklenemediği takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yüklenici, ancak fesih hakkını kullanabilir.”
6. Hukuk Dairesi, TBK m.480/2’yi genel hüküm olan TBK m.138 yanındaki özel uyarlama hükümlerinden biri saymış; hakedişlerle ilerleyen götürü bedelli bir kamu yapım işinde, dava tarihinden sonraki işler için idarenin 4735 sayılı Kanun geçici m.4 uyarınca yapılan fesih ve tasfiye başvurusunu reddederken takdir yetkisini yerinde kullanıp kullanmadığının değerlendirilmesini, yerinde kullanılmamışsa uyarlama koşullarının gerekirse bilirkişi raporu alınarak incelenmesini istemiştir (Yargıtay 6. HD, 2023/2257 E., 2024/4883 K.). Kat karşılığı inşaat sözleşmesi ise götürü bedelli olmadığından Daire’ye göre TBK m.480’e göre değil, TBK m.138’e göre değerlendirilir; bu davada uyarlama şartlarının ispatlanamadığı gerekçesiyle verilen ret kararı düzeltilerek onanmıştır (Yargıtay 6. HD, 2024/1956 E., 2025/566 K.).
Görevli ve Yetkili Mahkeme, Arabuluculuk
Görev: Kira ilişkisinden doğan uyarlama davalarında, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.4/1-a); aktarılan kira kararlarında, ürün kirası dâhil, ilk derece mahkemesi sulh hukuk mahkemesidir. Diğer sözleşmelerde aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.2/1); ticari dava veya tüketici işlemi niteliğindeki uyuşmazlıklarda özel görev kuralları ayrıca değerlendirilir. Nitekim aktarılan eser sözleşmesi davaları asliye hukuk mahkemelerinde, Hukuk Genel Kurulu’nun incelediği dövize endeksli konut kredisi davası ise tüketici mahkemesi sıfatıyla görülmüştür (Yargıtay HGK, 2014/1614 E., 2014/900 K.).
“(1) Sulh hukuk mahkemeleri, dava konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın; a) Kiralanan taşınmazların, 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununa göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler ayrık olmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacak davaları da dâhil olmak üzere tüm uyuşmazlıkları konu alan davalar ile bu davalara karşı açılan davaları, … görürler.”
Yetki: Genel yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10).
Dava şartı arabuluculuk: Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, ilamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümler hariç, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m.18/B); arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m.18/A).
“(1) Aşağıdaki uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır: a) Kiralanan taşınmazların 2004 sayılı Kanuna göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar.”
İspat ve Bilirkişi İncelemesi
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m.6). Uyarlama isteyen taraf; olağanüstü durumu, bunun kendisinden kaynaklanmadığını, dengenin dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde bozulduğunu ve henüz ifa etmediğini ya da haklarını saklı tutarak ifa ettiğini ispatlamalıdır. Durumu öngörmediğini ispat etmesi yetmez, durum onun için “öngörülmesi beklenemez” olmalıdır; hâkim de uyarlama koşullarını araştırmak ve gerekirse uzman bilirkişiden görüş almakla yükümlüdür (Yargıtay 13. HD, 2012/8250 E., 2013/2623 K.). Başlıca deliller; ekonomik verilere ve endekslere dayanan bilirkişi raporları, ciro ve iş hacmi gibi işletme verileri, hakların saklı tutulduğunu gösteren ihtarnameler ve ihtirazi kayıtlı ödeme belgeleri ile yapım işlerinde hakediş kayıtlarıdır.
Yargıtay Kararları
13. Hukuk Dairesi kararı 2013 tarihlidir ve dövize endeksli konut kredisine ilişkindir; güncel kararlarda kira uyuşmazlıklarını 3. Hukuk Dairesinin, eser sözleşmesi uyuşmazlıklarını 6. Hukuk Dairesinin incelediği görülmektedir.
Uyarlamanın şartları birlikte aranır; öngörülemezlik sonuçlar bakımından da değerlendirilir
“Sözleşmenin uyarlanması için gereken tüm bu şartların bir arada bulunması zorunludur. Başka bir deyişle 6098 sayılı Kanun'un 138. maddesinde belirtilen bu şartlardan bir tanesi dahi bulunmazsa sözleşmenin uyarlanması söz konusu olmayacaktır. … öngörülemezliğin tespiti yapılırken yalnızca değişen şartların ortaya çıkma ihtimali göz önüne alınmamalı, değişen şartlar öngörülebilir olsa da bu durumun kapsamı, şekli ve sonuçları tahmin edilemez bir nitelik taşımalıdır. … öngörülemezliğin hukuki sonuç doğurabilmesi için öngörülemeyen durumun, öngörülebilir durumdan esaslı surette sapmış olması gerekir.”
Kira dönemsel edimdir: haklar saklı tutulmadan yapılan ödeme uyarlama davasını engellemez
“Kira borcu dönemsel olarak ifa edilen borçlardan olup, tek seferde ifa ile borç sona ermemektedir. Davacı kiracının aşırı ifa güçlüğünden doğan haklarını saklı tutmadan ödeme yapmış olması uyarlama davası açma hakkını engellemez.”
Uyarlamanın yöntemi ve hâkimin araştırma yükümlülüğü
“TBK m. 138 uyarınca bu şartlar gerçekleştiğinde, önce hakimden uyarlama talep edilmesi gerecektir. Uyarlama edim yükümünün azaltılması veya karşı edimin arttırılması şeklinde yapılabileceği gibi, vadelerin veya ifa tarzının değiştirilmesi gibi hakimin uygun bulacağı her şekilde yapılabilir. Hakim, davacının talebinde öngörmediği bir tarzda uyarlama da yapabilir. … hakim, bu koşulların bulunup bulunmadığını araştırmakla yükümlü olup, gerekirse bilirkişi incelemesi yapmalı ve uzman bilirkişilerden görüş almalıdır.”
Kira tespiti sebepleri uyarlama sebebi değildir; artış oranı TBK m.138 şartlarıyla uyarlanabilir
“Konut ve çatılı iş yeri kira sözleşmelerinde; 6098 sayılı Kanunun 344. maddesinde düzenlenen kira bedelinin belirlenmesi ( tespiti ) dava sebeplerinin aynı Kanunun 138. maddesinde düzenlenen aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması davasının sebep ve konusunu oluşturmayacağı, 138. madde düzenlemesindeki diğer sebeplerin ve şartların oluşması halinde ise sözleşmede belirlenen kira artış oranının uyarlama davası konusu olabileceğine”
Dövize endeksli kredide devalüasyon öngörülebilir kabul edilmiştir
“Devalüasyonların ülkemiz açısından önceden tahmin edilemeyecek bir keyfiyet olmadığı, kur politikalarının her an değişebileceği bir gerçektir. Devalüasyon ve ekonomik krizlerin aniden oluşmadığı, piyasadaki belli ekonomik darboğazlardan sonra meydana geldiği bilinmektedir. … Ülkemizdeki istikrarsız ekonomik durum davacı tarafından tahmin olunabilecek bir keyfiyettir. Somut olayda uyarlamanın koşullarından olan öngörülmezlik unsuru oluşmamıştır.”
Olayın kendisi öngörülebilir olsa da sonuçları öngörülemiyorsa uyarlamanın ilk şartı gerçekleşebilir
“Ayrıca sonradan ortaya çıkan olağanüstü durum toplumun tamamını yahut belirli bir kısmını etkilemiş olmalıdır. Sadece birkaç borçluyu etkileyen olaylar sözleşmenin uyarlanması için yeterli değildir. … davacının Yavuz Sultan Selim Köprüsünün yakın bir zamanda açılabileceğini öngörmesi, köprü açıldıktan sonra UKOME tarafından bir kısım araçlara yeni köprüden geçme mecburiyeti getirileceğini, açılan yeni köprü ve otoyol fiyatlarının ne olacağı hususlarını da öngörebileceği anlamına gelmez. Yukarıda da belirtildiği üzere burada öngörülebilen bir hususun sonuçları açısından bir öngörülemezlik söz konusu olup öngörülemezlik öngörülebilen durumdan esaslı surette farklılık arz etmektedir.”
Olayda kamu idaresiyle 29.04.2016’da on iki ay süreli taşıma sözleşmesi yapan yüklenici, teklifini araçların mevcut köprüden geçeceği varsayımıyla vermişti. Sözleşmeden sonra alınan 19.08.2016 tarihli UKOME kararıyla bu araçlara yeni açılan Yavuz Sultan Selim Köprüsünü kullanma zorunluluğu getirildi; yüklenici artan geçiş ücreti ve mesafe maliyeti için TBK m.138’e göre uyarlama istedi. Bölge adliye mahkemesi, tacir olan davacının köprünün açılacağını ve ticari araçların yeni köprüye yönlendirileceğini öngörmesi gerektiği gerekçesiyle davayı reddetmiş, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin bozmasına direnmişti. Kurul, uzun süredir sektörde faaliyet gösteren davacının köprünün yakında açılacağını öngörmesi gerektiğini, ancak geçiş zorunluluğunu ve ücretleri öngörmesinin beklenemeyeceğini belirterek uyarlamanın ilk şartının gerçekleştiğini kabul etti. Direnme kararı, diğer şartların araştırılması için Özel Daire bozma kararındaki nedenlerle oy çokluğuyla bozuldu. İki karşı oy, tacirin basiretli davranma yükümlülüğü (TTK m.18/2) karşısında köprünün açılmasının ve ticari araçların yönlendirilmesinin öngörülebilir olduğu görüşündedir; birinci karşı oy ayrıca sözleşme bedeline yol ve köprü geçiş ücretlerinin dâhil olduğunu ve davacının idareye başvurmadan, ihtirazi kayıt koymadan işe devam ettiğini belirtmiştir. Kurul uyarlamaya karar vermemiştir; dengenin dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozulup bozulmadığı gibi diğer şartlar yeniden incelenecektir.
Orman alanında bedelli maden izninde yöre halkının tepkisi öngörülebilir bir risktir; aşırı ifa güçlüğü kabul edilmemiştir
“…köy halkının eylemleri nedeniyle fiili kullanımın engellenmiş olması, tek başına davalının izin bedeli ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldıran bir durum olarak kabul edilemez. … davalının davacıya karşı, davaya konu yerde maden arama, tesis kurma şeklinde bir borcu olmadığı ve aşırı ifa güçlüğü nedeniyle anılan eylemlerin yapılamadığı savunmasının ileri sürülemeyeceği, bunun yanında bu tarz idari izinlerde yöre halkının tepkisinin öngörülebilir bir risk olduğu da bilinebileceğinden TBK'nın 138. maddesi koşullarının somut olayda oluşmadığı sonucuna varılmıştır.”
Olayda davalı, Orman Kanunu m.16 uyarınca devlet ormanında maden arama ve işletme için 10.07.2023’e kadar geçerli bedelli izin almış, ilk yılın izin bedelini ödemiş; köy halkının eylemleri yüzünden sahayı kullanamadığını ileri sürerek sonraki yılların bedelini ödememiş ve 2017’de iznin iptalini istemişti. İlk derece mahkemesi direnme kararında köy halkının eylemlerini TBK m.138 anlamında aşırı ifa güçlüğü saymıştı. Kurul; davalının imzaladığı teslim tutanağı ve taahhüt senedine göre sahanın hukuki ve fiili tesliminin yapıldığını, davalının izinden yazılı olarak vazgeçip sonraki yılların bedelinden kurtulabilecekken bunu uzun süre sonra yaptığını ve bu savunmanın TMK m.2, 3 ve 4’teki ilkelerle bağdaşmadığını belirterek davalıyı iznin iptaline kadar geçen sürenin bedelinden sorumlu tuttu. Direnme kararı, Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin bozma kararındaki nedenlerle oy çokluğuyla bozuldu. Görüşmelerde, davalının alandan fiilen hiç yararlanamadığı gerekçesiyle onama görüşü ileri sürülmüş, çoğunlukça benimsenmemiştir. Karar, kamu idaresinin orman alanı için verdiği bedelli izne ilişkindir; yerel tepkinin her sözleşmede öngörülebilir sayılacağı biçiminde genelleştirilmemelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sözleşmenin uyarlanması hangi şartlarda istenebilir?
TBK m.138’e göre sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmalı, ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek ölçüde borçlu aleyhine değiştirmeli ve borçlu henüz ifa etmemiş ya da haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır. Şartların tamamı birlikte aranır.
Döviz kurundaki artış sözleşmenin uyarlanması için yeterli midir?
Tek başına genellikle yeterli görülmemektedir. Yargıtay dövize endeksli konut kredisinde ve Euro cinsinden işyeri kirasında kur değişikliklerini öngörülebilir saymıştır (Yargıtay HGK, 2014/1614 E., 2014/900 K.; Yargıtay 3. HD, 2024/1255 E., 2025/813 K.). Uzun süre, tarafların durumundaki esaslı değişiklik ve borçlunun döviz geliri bulunmaması gibi olgular birlikte gerçekleştiğinde ise uyarlama kabul edilebilmektedir (Yargıtay HGK, 2023/582 E., 2025/24 K.).
Kira bedeli düşük kaldı; kira tespiti yerine uyarlama davası açılabilir mi?
Konut ve çatılı işyeri kiralarında enflasyon, kira enflasyonu ve emsal kiralardaki değişim TBK m.344’e göre kira tespiti davasının konusudur ve ayrıca TBK m.138’e dayalı uyarlama sebebi sayılmaz. TBK m.138 şartları oluşursa sözleşmedeki kira artış oranı uyarlama davasının konusu olabilir (Yargıtay 3. HD, 2026/1213 E., 2026/1751 K.).
Kirayı ihtirazi kayıt koymadan ödedim; uyarlama isteyebilir miyim?
Kira borcu dönemsel olarak ifa edildiğinden, haklar saklı tutulmadan ödeme yapılmış olması uyarlama davası açma hakkını engellemez (Yargıtay 3. HD, 2018/7863 E., 2019/534 K.); ancak diğer şartların da bulunması gerekir. Tek seferde ifa edilen borçlarda ise ifadan sonra uyarlama, kural olarak haklar saklı tutulmuşsa istenebilir.
Uyarlama davası hangi mahkemede açılır, arabuluculuk zorunlu mudur?
Kira ilişkisinden doğan davalarda sulh hukuk mahkemesi (HMK m.4/1-a), diğer sözleşmelerde aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi (HMK m.2/1) görevlidir; davalının yerleşim yeri mahkemesi yanında sözleşmenin ifa yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK m.10). Kira uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m.18/B).
Götürü bedelli eser sözleşmesinde yüklenici bedelin artırılmasını isteyebilir mi?
Kural olarak hayır (TBK m.480/1). Ancak başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar eserin bu bedelle yapılmasını engeller ya da son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden uyarlama, bu mümkün değilse dönme isteyebilir (TBK m.480/2).
Kira, eser ve diğer sözleşmelerde uyarlama, dönme ve fesih uyuşmazlıkları büromuzun Sözleşme Hukuku çalışma alanı kapsamındadır.
- Kira Bedelinin Tespiti Davası: Kira Artış Oranı (TÜFE Sınırı), Beş Yıl Sonunda Nesafet, Dava Süresi ve Mahkeme
- Anahtar Teslim (Eser) Sözleşmesinde Ayıplı Teslim
- Kiralananın Tahliyesi: Temerrüt, Gereksinim, Tahliye Taahhüdü ve İki Haklı İhtar ile Kiranın Sona Ermesi
- Sanatçı Sözleşmelerinin Niteliği ve Cayma Hakkı: Menajerlik, Konser, Albüm, Reklam (TBK m.484, 512, FSEK m.58)
İlgili Makaleler
- Kira Bedelinin Tespiti Davası: Kira Artış Oranı (TÜFE Sınırı), Beş Yıl Sonunda Nesafet, Dava Süresi ve Mahkeme
- Anahtar Teslim (Eser) Sözleşmesinde Ayıplı Teslim
- Kiralananın Tahliyesi: Temerrüt, Gereksinim, Tahliye Taahhüdü ve İki Haklı İhtar ile Kiranın Sona Ermesi
- Sanatçı Sözleşmelerinin Niteliği ve Cayma Hakkı: Menajerlik, Konser, Albüm, Reklam (TBK m.484, 512, FSEK m.58)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli sözleşme hukuku Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
Sözleşme Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu: Ağır Kusurlu Satıcı Ayıplı Malda İki Yıllık Zamanaşımından Yararlanamaz
- Vekâlet Sözleşmesi ve Azil
- Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler: Farkları, Genel ve Beş Yıllık Zamanaşımı, Durma ve Kesilme Sebepleri
- Anahtar Teslim Konut Satışı: Ön Ödemeli Konut Sözleşmesi, Şekil, Geç Teslim, Cayma ve Dönme, Tapu Devri
Anahtar kavramlar: sözleşmenin uyarlanması · uyarlama davası · aşırı ifa güçlüğü · TBK 138 · işlem temelinin çökmesi · clausula rebus sic stantibus · beklenmeyen hal şartı · ahde vefa · dürüstlük kuralı TMK 2 · ifa imkânsızlığı TBK 136 · kira sözleşmesinin uyarlanması · kira artış oranının uyarlanması · TBK 344 · yabancı para kirası · döviz kirasında uyarlama · döviz kuru artışı öngörülebilirlik
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Sözleşmenin Uyarlanması: Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m.138), Şartları; Kira, Döviz ve Eser Sözleşmelerinde”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-19, https://capar.av.tr/makale/sozlesmenin-uyarlanmasi-asiri-ifa-guclugu

























