Son gözden geçirme:
Tahkim Şartı: Geçerlilik Koşulları, Tahkim İtirazı ve Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Tahkim şartının geçerli olması için yazılı yapılması (HMK m.412/3), uyuşmazlığın tahkime elverişli olması (m.408) ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre tahkim iradesinin açık ve kesin olması gerekir. Kurul 2026 tarihli kararında, uyuşmazlığın önce hakemlerce, olmadığı takdirde mahkemelerce çözüleceğini söyleyen şartı geçersiz saymıştır. Tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılırsa davalı tahkim ilk itirazında bulunabilir; itiraz cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır, aksi hâlde dinlenmez (m.116, m.117). Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme davayı usulden reddeder (m.413). İç tahkimde hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; süre bir aydır (m.439).
Tahkim şartı yazılı yapılmalı, uyuşmazlık tahkime elverişli olmalı ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre tahkim iradesi açık ve kesin olmalıdır. Yazı; tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılırsa ileri sürülecek tahkim ilk itirazını ve süresini, ayrılabilirliği, iç tahkim ile yabancılık unsurlu tahkim ayrımını, hakem kararına karşı iptal davasını ve ihtiyati tedbiri kanun metinleri ve Kurul kararlarıyla anlatır.
Sözleşmedeki tahkim şartının ne zaman geçerli sayıldığı, tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılırsa ne olacağı, tahkim itirazının süresi, ayrılabilirlik, iç tahkim ile yabancılık unsurlu tahkim ayrımı, iptal davası ve ihtiyati tedbir: kanun metinleri ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla.
Tahkim Şartı Nedir?
Tahkim, tarafların aralarındaki uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine hakem ya da hakem kuruluna bırakmasıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) bu anlaşmaya “tahkim sözleşmesi” der. Anlaşma ayrı bir sözleşme olarak yapılabileceği gibi asıl sözleşmenin bir maddesi olarak da yazılabilir; ikincisine uygulamada “tahkim şartı” denir.
“(1) Tahkim sözleşmesi, tarafların, sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamı veya bir kısmının çözümünün hakem veya hakem kuruluna bırakılması hususunda yaptıkları anlaşmadır.
(2) Tahkim sözleşmesi, taraflar arasındaki sözleşmenin bir şartı veya ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabilir.”
Sigorta Tahkim Komisyonu ile tüketici hakem heyeti ayrı kanunlara dayanan yollardır ve bu yazının konusu değildir; bkz. kasko sigortası uyuşmazlıkları ve tüketici hakem heyetine başvuru.
Tahkim Şartının Geçerlilik Koşulları
Dört başlık öne çıkar; kararların ayrıntısı yargı kararları bölümündedir.
Yazılı şekil
“(3) Tahkim sözleşmesi yazılı şekilde yapılır. Yazılı şekil şartının yerine getirilmiş sayılması için, tahkim sözleşmesinin taraflarca imzalanmış yazılı bir belgeye veya taraflar arasında teati edilen mektup, telgraf, teleks, faks gibi bir iletişim aracına veya elektronik ortama geçirilmiş olması … yeterlidir. Asıl sözleşmenin bir parçası hâline getirilmek amacıyla tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması hâlinde de tahkim sözleşmesi yapılmış sayılır.”
Hüküm tek bir imzalı metin aramaz. Fıkranın alıntıda atlanan bölümüne göre, dava dilekçesinde yazılı bir tahkim sözleşmesinin varlığı iddia edilmiş ve davalı cevap dilekçesinde buna itiraz etmemişse de şekil şartı yerine gelmiş sayılır. Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli kararında, öğretiye atıfla, yazılı şeklin geçerlilik şartı olduğunu ve yazılı olmayan tahkim sözleşmesinin geçersiz sayıldığını belirtmiştir.
Tahkime elverişlilik
“(1) Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.”
Hukuk Genel Kurulunun 2022 tarihli kararında benimsediği Özel Daire gerekçesine göre, tarafların dava konusu üzerinde kabul veya sulh yoluyla serbestçe tasarruf edemedikleri hâllerde tahkim mümkün değildir; aynı gerekçe boşanma ve ayrılık davalarını, iflas davalarını ve çekişmesiz yargı işlerini örnek gösterir. Elverişli olmayan bir konuda verilen hakem kararı iptal edilebilir (m.439/2-g).
Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli bir kararında, kira sözleşmelerinden doğan hakların şahsi nitelikte olduğunu ve kira uyuşmazlıklarının, konut veya çatılı işyeri kirası olsa bile, tümüyle tahkime elverişsiz sayılamayacağını; yalnız tazminata ilişkin bir kira uyuşmazlığının tahkime elverişli olduğunda duraksama bulunmadığını belirtmiştir. Buna karşılık konut ve çatılı işyeri kirasında TBK m.344’teki üst sınıra tabi kira tespiti uyuşmazlığının taraf iradesine tabi bir iş olup olmadığının, kiralananın niteliği belirlenerek değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2025/502 E., 2026/15 K., 21.01.2026; oy çokluğu).
Açık ve kesin tahkim iradesi
Kanun bu koşulu ayrı bir cümleyle yazmaz; koşul Yargıtay kararlarıyla şekillenmiştir. Hukuk Genel Kurulu, uyuşmazlığın devlet yargısının dışına çıkarılmasını istisnai bir durum olarak görür ve tahkim iradesinin hiçbir kuşkuya yer vermeyecek biçimde ortaya konulmasını arar. Kurul 2026 tarihli kararında, uyuşmazlığın önce hakemlerce, olmadığı takdirde mahkemelerce çözüleceğini söyleyen şartı bu gerekçeyle geçersiz saymıştır.
Hakem sayısı tek sayı (1, 3, 5…) olmalıdır; sayı kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir (HMK m.415).
Şartı imzalayanın yetkisi
Sözleşmeyi taraf adına bir vekil imzalıyorsa tahkim için özel yetki aranır; Kurulun mülga BK m.388/2 döneminde verdiği 2012 tarihli kararı da bu yöndedir. Türk Borçlar Kanunu m.504/3 uyarınca vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça hakeme başvuramaz. Davaya vekâlet bakımından HMK m.74 de açıkça yetki verilmemiş vekilin tahkim ve hakem sözleşmesi yapamayacağını söyler.
Tahkim Şartının Ayrılabilirliği
Tahkim şartı asıl sözleşmenin içinde yazılı olsa da hukuken ondan bağımsız bir sözleşme sayılır. Buna ayrılabilirlik denir.
“(4) Tahkim sözleşmesine karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış olan bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamaz.”
Örneğin satış sözleşmesinin hile nedeniyle geçersiz olduğunu ileri süren taraf, yalnız bu iddiayla tahkim şartından kurtulamaz. Hakem, tahkim sözleşmesinin mevcut veya geçerli olup olmadığına ilişkin itirazlar dâhil kendi yetkisi hakkında karar verebilir; asıl sözleşmenin hükümsüzlüğüne karar vermesi tahkim sözleşmesini kendiliğinden hükümsüz kılmaz (m.422/1). Tersi de geçerlidir: Hukuk Genel Kurulunun 2023 tarihli kararına göre tahkim sözleşmesinin herhangi bir sebeple geçersiz olması asıl sözleşmeyi geçersiz kılmaz. Aynı karar, bağımsızlığın bir başka sonucunu da gösterir: süresi biten sözleşmenin tarafları arasındaki ticari ilişki fiilen sürse bile, o olayda tahkim şartı kendiliğinden uzamış sayılmamıştır.
Tahkim İtirazı: Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?
Tahkim şartı dava açılmasına fiilen engel olmaz; dava açıldığında söz davalıdadır.
“(1) Tahkim sözleşmesinin konusunu oluşturan bir uyuşmazlığın çözümü için mahkemede dava açılmışsa, karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir. Bu durumda tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değil ise mahkeme tahkim itirazını kabul eder ve davayı usulden reddeder.
(2) Tahkim itirazının ileri sürülmesi, tahkim yargılamasına engel değildir.”
Tahkim itirazı bir ilk itirazdır. HMK m.116 ilk itirazları iki tane olarak sayar: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı. Maddenin üçüncü bendi 22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (m.117/1).
Süre. Cevap dilekçesini verme süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır; bu süre içinde başvuran davalıya, bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (HMK m.127). Cevap dilekçesi verildikten sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez (m.131). Tahkim itirazı bu yüzden cevap dilekçesinin içinde yer almalıdır; Kurulun 2022 tarihli kararına göre sonradan verilen ek dilekçeyle ileri sürülemez.
Mahkemenin yapacağı işlem. Mahkeme itirazı dava şartlarından sonra ve ön sorun gibi inceler (m.117/2-3). Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse davayı usulden reddeder. Hukuk Genel Kurulunun 2026 tarihli kararında öğretiye atıfla aktarıldığı üzere, itiraz yerinde görülmezse bir ara kararla reddedilir ve davaya devam edilir. Süresinde ileri sürülmeyen itiraz dinlenmez; Kurul 2022 tarihli kararında bu durumda mahkemenin işin esasını incelemesi gerektiğini belirtmiştir.
Yargılama sırasında anlaşma. Dava sürerken taraflar tahkim yoluna başvurma konusunda anlaşırsa, dava dosyası mahkemece ilgili hakem veya hakem kuruluna gönderilir (m.412/5).
Arabuluculuk. İlgili kanunlar bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı dava şartı yapmıştır. Tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/A f.18).
İç Tahkim ile Yabancılık Unsurlu Tahkim
Türkiye’de yürütülen tahkim iki ayrı kanuna tabi olabilir. HMK’nın tahkim hükümleri, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenen uyuşmazlıklara uygulanır (m.407). Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkta tahkim yeri Türkiye ise ya da Kanun hükümleri taraflarca veya hakem ya da hakem kurulunca seçilmişse 4686 sayılı Kanun uygulanır (m.1/2).
“Bu Kanun, yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği veya bu Kanun hükümlerinin taraflar ya da hakem veya hakem kurulunca seçildiği uyuşmazlıklar hakkında uygulanır.
Bu Kanunun 5 ve 6 ncı madde hükümleri, tahkim yerinin Türkiye dışında belirlendiği durumlarda da uygulanır.”
Yabancılık unsurunu 4686 sayılı Kanunun 2. maddesi tanımlar. Tarafların yerleşim yeri, olağan oturma yeri ya da işyerlerinin ayrı devletlerde bulunması bunlardan biridir; madde ayrıca tahkim yerine, ifa yerine, yabancı sermayeye ve bir ülkeden diğerine sermaye veya mal geçişine bağlı hâller sayar. Bu hâllerden biri varsa tahkim milletlerarası nitelik kazanır.
4686 sayılı Kanunun 4. maddesi de yazılı şekli arar ve asıl sözleşmenin geçersizliği itirazını kabul etmez. Bir fark şudur: tahkim anlaşması, tarafların bu anlaşmaya uygulanmak üzere seçtiği hukuka, böyle bir seçim yoksa Türk hukukuna uygunsa geçerlidir (m.4/3).
“Tahkim anlaşmasının konusunu oluşturan bir uyuşmazlıkta dava mahkemede açılmışsa; karşı taraf, tahkim itirazında bulunabilir. Tahkim itirazının ileri sürülmesi ve tahkim anlaşmasının geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıkların çözülmesi, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun ilk itirazlara ilişkin hükümlerine tâbidir. Tahkim itirazının kabulü halinde, mahkeme davayı usulden reddeder.”
Madde metni hâlâ mülga 1086 sayılı Kanunun adını anar. Hukuk Genel Kurulu 2023 tarihli kararında bu atfı 6100 sayılı Kanunun ilk itirazlara ilişkin hükümleri olarak okumuş; tahkim yeri yurt dışında olsa da Türk mahkemesinde açılan davada 5. maddeye dayanılarak tahkim itirazında bulunulabileceğini belirtmiştir.
Hakem Kararına Karşı İptal Davası ve İhtiyati Tedbir
“(1) Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. İptal davası, tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır; öncelikle ve ivedilikle görülür.
… (4) İptal davası, bir ay içinde açılabilir. Bu süre, hakem kararının veya tavzih, düzeltme ya da tamamlama kararının taraflara bildirildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.”
İptal davası açılması kararın icrasını durdurmaz; icra, talep üzerine ve hükmolunan para veya eşyanın değerini karşılayacak teminat gösterilmesi şartıyla durdurulabilir (m.439/4). İptal sebepleri m.439/2’de sayılır; aralarında tahkim sözleşmesinin geçersizliği, hakem seçiminde usule uyulmaması, kararın tahkim süresi içinde verilmemesi, tahkim sözleşmesi dışında kalan bir konuda karar verilmesi, tarafların eşitliği ilkesine ve hukuki dinlenilme hakkına uyulmaması, uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması ve kararın kamu düzenine aykırılığı vardır. İptal davasında verilen karara karşı temyiz yoluna başvurulabilir (m.439/6). Bu hükümler HMK’ya tabi iç tahkim içindir.
Tahkimde mahkemece yapılacağı belirtilen diğer işlerde görevli ve yetkili mahkeme, konusuna göre tahkim yeri asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir; tahkim yeri belirlenmemişse yetkili mahkeme davalının Türkiye’deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesidir (m.410; fıkra 28/2/2018 tarihli ve 7101 sayılı Kanunla değiştirilmiştir).
Tahkim şartı geçici korumayı ortadan kaldırmaz. Aksi kararlaştırılmadıkça hakem, tahkim yargılaması sırasında talep üzerine ihtiyati tedbire veya delil tespitine karar verebilir (m.414/1). Hakemin verdiği tedbir kararının icra edilebilirliğine, geçerli bir tahkim sözleşmesinin var olması kaydıyla, taraflardan birinin talebi üzerine mahkeme karar verir (m.414/2). Hakemin zamanında veya etkin olarak hareket edemeyeceği hâllerde taraf, ihtiyati tedbir veya delil tespiti için doğrudan mahkemeye başvurabilir; bu hâller yoksa başvuru hakemden alınacak izne ya da tarafların yazılı sözleşmesine bağlıdır (m.414/3). Mahkemenin verdiği tedbir kararı, aksine karar verilmedikçe hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle ya da davanın hakemce reddedilmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (m.414/4). HMK m.414 ihtiyati tedbir ve delil tespitinden söz eder; 4686 sayılı Kanunun 6. maddesi ise ihtiyati haczi de açıkça anar ve tarafın mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istemesinin tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmadığını söyler.
İç tahkimde hakem kurulunun sözleşme bedelini uyarlaması somut olayda yetki aşımı ya da kamu düzenine aykırılık sayılmadı (Hukuk Genel Kurulu)
“Söz konusu yargılama ve varılan nihai sonuç bakımından kamu düzenine aykırılık teşkil eden herhangi bir durum söz konusu olmadığı gibi hakem heyetinin deliller üzerinden değerlendirme yaparak anlaşmazlığı çözüme kavuşturması somut olay bakımından tahkim sözleşmesi dışına çıkılması, açıkça yetkilendirilmediği hâlde hak ve nesafete göre karar verdiği anlamına gelmemektedir. Hakem heyeti kararının esası, hukuku doğru uygulayıp uygulamadığı, vardığı sonucun yerinde olup olmadığı gibi hususlar da hakem heyeti kararının iptali istemli davada tartışma konusu yapılamayacağından …”
Olayda beş yıllık bir tohumluk üretim sözleşmesinde ürün fiyatı bir kamu kuruluşunun açıkladığı buğday taban fiyatındaki artışa bağlanmış, uyuşmazlıklar için bir birlik hakem heyeti yetkili kılınmıştır. Buğday fiyatındaki aşırı artış üzerine üretici fiyatın yükseltilmesini istemiş; hakem heyeti tarafları dinleyerek bölgedeki borsada aynı ürün için uygulanan artışı esas almış ve kilogram fiyatını üreticinin istediğinin altında belirlemiştir. Bölge adliye mahkemesi, hakemlerin açıkça yetkilendirilmeden hakkaniyete göre karar verdiğini (HMK m.433/3) kabul ederek kararı HMK m.439/2-d ve ğ uyarınca iptal etmiş ve 3. Hukuk Dairesinin bozmasına karşı direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, iptal sebeplerinin HMK m.439/2’de sınırlı olarak sayıldığını ve hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığının iptal sebebi olmadığını belirtmiş; kamu düzenine aykırılığın taraflarca dayanılmasa da kendiliğinden gözetileceğini, ancak somut olayda böyle bir aykırılık bulunmadığını kabul ederek direnme kararını oy birliğiyle ve kesin olarak bozmuştur. Karar, HMK’ya tabi iç tahkime ilişkindir.
Yargı Kararlarında Tahkim Şartı ve Tahkim İtirazı
Aşağıdaki altı karar Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna aittir; her biri kendi olayına göre okunmalıdır.
Hem hakemden hem mahkemeden söz eden şart
Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesindeki hüküm, uyuşmazlıkların önce dört kişilik bir hakem heyetince sulhen çözülmesini, heyetin ilk toplantısından itibaren on beş gün içinde çözüm çıkmazsa mahkemelerin yetkili olmasını öngörüyordu. Bölge adliye mahkemesi şartı geçerli sayarak davayı usulden reddetti ve Özel Dairenin bozma kararına karşı direndi; Kurul direnme kararını oy birliğiyle bozdu.
“Tahkim iradesinin açık ve belirli olmasını engelleyen durumlardan biri, tarafların tahkim sözleşmesinde ya da asıl sözleşmeye dercettikleri tahkim şartında, uyuşmazlıkların çözümünde hakem yetkisini kabul etmekle birlikte mahkemelere de yetki tanımaları veyahut bu anlamda yorumlanmaya müsait kesin olmayan ifadeler kullanmaları durumudur. … Bu durumda sözleşmenin 25. maddesindeki uyuşmazlıkların öncelikli olarak hakemlerce, olmadığı takdirde mahkemelerce çözüme bağlanacağı biçiminde kararlaştırılan tahkim şartı açık ve kayıtsız şartsız (kesin) tahkim iradesini içermediğinden geçerli sayılamaz.”
Kurul ayrıca dört kişilik heyeti HMK m.415’e aykırı bulmuş, çift sayıda hakem seçimini geçersiz saymış ve mahkemenin tahkim ilk itirazını reddederek işin esasını incelemesi gerektiğini belirtmiştir. Açık ve kesin irade koşulu, aşağıda aktarılan 2022 ve 2023 tarihli Kurul kararlarında da yer alır; 2026 tarihli karar ayrıca Kurulun 01.10.2025 tarihli bir kararına atıf yapar.
Tahkim itirazının süresi
Eser sözleşmesinden doğan tazminat davasında davalı, dava dilekçesini aldıktan sonra cevap süresinin uzatılmasını istemiş, mahkeme bu talep hakkında karar vermemiş, tahkim itirazı ise iki haftalık süreden sonra verilen dilekçede ileri sürülmüştü. Yerel mahkeme itirazı süresinde sayıp davayı usulden reddetti ve direndi; Kurul direnme kararını oy birliğiyle bozdu.
“Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 117/1. maddesi gereğince ilk itirazlar arasında sayılan tahkim itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır, aksi hâlde dinlenemez. Cevap dilekçesinde tahkim itirazı ileri sürülmemiş ise, süre dolmamış olsa bile ek dilekçe verilerek tahkim itirazı ileri sürülemez. … Davalılar vekilinin süre uzatım talebinin mahkemece değerlendirilmeyerek cevapsız bırakılması, sürenin uzatılmasına yönelik istem hakkında karar verilmemiş olması, talebin kabul edildiği anlamına gelmez.”
Kurul aynı kararda, cevap süresi mahkemece uzatılmışsa itirazın uzatılan süre içinde ileri sürülebileceğini de belirtir. Olayda süre uzatılmadığı için itiraz, Kurulun ifadesiyle hak düşürücü süre geçtikten sonra yapılmış sayılmış ve mahkemenin işin esasını incelemesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Ayrılabilirlik ve süresi biten sözleşme
İki yıl süreli distribütörlük sözleşmesinde tahkim şartı vardı. Süre dolduktan sonra yeni bir sözleşme imzalanmadı, ancak ticari ilişki yıllarca sürdü. İlk derece mahkemesi davalının tahkim itirazını kabul etti ve bozma kararına karşı direndi; Kurul direnme kararını oy çokluğuyla bozdu.
“Tahkim sözleşmesi ister müstakil yapılmış olsun ister tahkim şartı şekilde asıl sözleşmeye konulmuş olsun her iki hâlde de asıl sözleşmeden bağımsızdır. … Dolayısıyla tahkim sözleşmesinin uzatıldığına dair tarafların açık iradelerini gösteren bir delile dosyada rastlanmadığına göre taraflar arasındaki distribütörlük ilişkisi devam etse de tahkim sözleşmesinin uzatıldığından söz edilemez.”
Karşı oy, sözleşmenin örtülü olarak sürdürüldüğünü ve tahkim şartının sona ermeden sonra da geçerli kalacağının sözleşmede yazılı olduğunu belirterek aksi görüşü savunmuştur.
Vekilin özel yetkisi
Bir navlun sözleşmesini, gemiyi işleten şirket adına onunla yaptığı yönetim sözleşmesine dayanan başka bir şirket imzalamıştı. Sözleşmede tahkim şartı vardı; adına işlem yapılan şirket, yönetim sözleşmesinde tahkim sözleşmesi yapma yetkisi verilmediğini ileri sürdü. Özel Daire tahkim şartını geçersiz saydı; yerel mahkeme direndi; Kurul bozma gerekçesini benimsedi.
“Ayrıca, hangi hallerde vekile özel yetki verileceği, BK.nun 388/2. maddesi ile HUMK.63. maddelerinde belirtilmiştir. Buna göre vekilin tahkim sözleşmesi yapabilmesi için özel yetki verilmesi gerekir. Aksi halde müvekkili yapılan tahkim sözleşmesi hukuken geçersizdir.”
Karar mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu ile 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu dönemine aittir ve oy çokluğuyla verilmiştir; karşı oy, aynı sözleşmeye ilişkin önceki kesinleşmiş kararın bağlayıcılığına ilişkindir. Kararın bugünkü TBK m.504/3 ve HMK m.74 bakımından da yol gösterici olduğu bu yazının çıkarımıdır. Şirketi kanuni temsilcisi sıfatıyla temsil eden organın imzası bakımından bu yazıda ayrıca karar incelenmemiştir.
Tahkim iradesinin varlığı, sözleşmede yabancı hukuk seçilmiş olsa da Türk mahkemesince Türk hukukuna göre denetlenir (Hukuk Genel Kurulu)
“Bu nedenle, tahkim iradesinin mevcudiyeti MTK'nın 4/3. maddesi uyarınca maddi geçerliliğe uygulanacak hukuka veya bu yönde bir seçim yoksa Türk hukukuna göre değil doğrudan doğruya hakimin hukuku (lex fori) olan Türk hukukuna göre değerlendirilmelidir … Ancak bu durum dahi tahkim şartına rağmen dava açılması ve ilk itiraz olarak tahkim şartının ileri sürülmesi halinde, mahkemenin kendi hukuku çerçevesinde tahkim sözleşmesinin varlığını, tahkim iradelerinin açık ve belirli olması noktasında değerlendirerek geçerli bir tahkim sözleşmesinin var olup olmadığını araştırmasına engel olamayacaktır.”
Olayda yabancı bir üreticiyle Türkiye’deki distribütörü arasındaki 1985 tarihli sözleşmede, dostane çözülemeyen uyuşmazlıkların Milletlerarası Ticaret Odası kurallarına göre Londra’da tahkimle kesin olarak çözüleceği, ardından sözleşmenin İngiliz hukukuna tabi olduğu ve İngiliz mahkemelerinin münhasır olmayan yetkisinin kabul edildiği yazılıydı. Distribütörün denkleştirme tazminatı davasında mahkeme tahkim itirazını kabul etmiş, 11. Hukuk Dairesi şartın geçerliliğinin İngiliz hukukuna göre araştırılması gerektiğini belirterek bozmuş, mahkeme direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, tahkim iradesinin varlığının 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4/3’teki maddi geçerlilik kuralına göre değil, hâkimin hukuku olan Türk hukukuna göre değerlendirileceğini, hakemin kendi yetkisini kabul etmiş olmasının mahkemenin bu incelemesine engel olmadığını belirtmiştir. Kurul, mahkemelere de yetki tanıyan ifadenin taraflara devlet yargısı ile tahkim arasında seçenek tanıdığı biçiminde yorumlanmaya elverişli olduğunu, bu nedenle şartın Türk hukukuna göre geçerli sayılamayacağını kabul ederek direnme kararını değişik gerekçeyle, oy çokluğuyla ve kesin olarak bozmuştur. Karar, tahkim yeri yurt dışında olan yabancılık unsurlu bir ilişkiye ve MTK m.5/1 kapsamında Türk mahkemesinde ileri sürülen tahkim itirazına ilişkindir. Kararda ayrıca, aynı sözleşmeye dayanan hakem kararının tenfiz isteminin bölge adliye mahkemesince reddedildiği ve bu kararın 11. Hukuk Dairesince onandığı aktarılmıştır.
Hakem kararının iptali davasında esas denetimi yapılmaz; temsil yetkisi ve tüzel kişilik değerlendirmesi kamu düzeni meselesi sayılmamıştır (Hukuk Genel Kurulu)
“İptal davasında ise, hakem kararının tarafların ileri sürdüğü maddi vakıalara uygunluğu, hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığına bakılamayacaktır. Sınırlı olarak belirlenen iptal nedenlerinin kararda bulunup bulunmadığına bakılacak, maddi hukukun uygulanmasına ilişkin olarak esas denetimi yapılmayacaktır. … temsil yetkisinin veya şirketin tüzel kişiliğe sahip olup olmadığının kamu düzenine aykırılık olarak nitelendirilemeyeceği anlaşılmaktadır.”
Olayda bir Türk şirketi, Kuzey Irak’ta kurulu bir şirket ile onun ortağına karşı sözlü eser sözleşmesinden doğan alacak için önce asliye ticaret mahkemesinde dava açmış; mahkeme tahkim itirazını kabul ederek davayı usulden reddetmiş ve bu karar temyiz edilmeden kesinleşmişti. Hakem kurulu, şirketin tüzel kişiliği bulunmadığını kabul ederek şirket adına hareket eden ortağı yetkisiz temsil hükümlerine göre şahsen sorumlu tutmuştur. Ortağın açtığı iptal davasında bölge adliye mahkemesi ilk derece sıfatıyla davayı reddetmiş, 6. Hukuk Dairesi taraf sıfatının kamu düzenine ilişkin olduğu gerekçesiyle bozmuş, bölge adliye mahkemesi direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıdığını ve 4686 sayılı Kanuna göre çözüleceğini, iptal sebeplerinin bu Kanunun 15. maddesinde ve HMK’da sınırlı olarak sayıldığını, hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığının iptal sebebi olmadığını belirtmiştir. Kurul ayrıca, tahkim itirazı kabul edilerek verilen usulden ret kararının kesinleşmesiyle tarafların tahkime başvurma iradesinin zımnen birleştiğini kabul etmiş ve iptal davasının reddine ilişkin direnme kararını oy çokluğuyla ve kesin olarak onamıştır. Karşı oylarda, yazılı bir tahkim sözleşmesi bulunmadığı ve görevsizlik kararının tahkim anlaşması yerine geçemeyeceği savunulmuştur. Karar milletlerarası tahkime ilişkin 4686 sayılı Kanunun 15. maddesine dayanır; Kurul, iptal sebeplerinin HMK’da da sınırlı olarak belirlendiğini ayrıca belirtmiştir.
Uygulamada Dikkat Edilecekler
- Tek çözüm yolu yazın. Tahkim şartıyla aynı maddede, çözüm çıkmazsa mahkemelerin yetkili olacağını söyleyen cümle, 2026 tarihli Kurul kararındaki olayda şartın geçersiz sayılmasına yol açmıştır.
- Hakem sayısını tek sayı (1, 3, 5…) olarak belirleyin. Sayı yazılmazsa üç hakem seçilir (HMK m.415).
- İmza yetkisini kontrol edin. Vekil imzalıyorsa tahkim için özel yetkinin belgede açıkça yazılı olduğuna bakın.
- Sözleşme yenilenirken tahkim şartını da yazılı olarak yenileyin. 2023 tarihli Kurul kararında süresi biten sözleşmedeki şart, ilişki fiilen sürdüğü hâlde uzamış sayılmamıştır.
- Davalıysanız itirazı cevap dilekçesine yazın. Ek süre istediyseniz mahkemenin bu talebi kabul edip etmediğini izleyin; karara bağlanmayan talep süreyi uzatmaz.
- Hakem kararından sonra süreyi izleyin. İç tahkimde iptal davası bir ay içinde açılır.
Tahkim şartı varken ilamsız icra takibi yapılması ile yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi bu yazıda incelenmemiştir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sözleşmede tahkim şartı varken mahkemede dava açılır mı?
Dava açılmasına fiilen engel yoktur; ancak davalı cevap dilekçesinde tahkim ilk itirazında bulunursa ve tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme davayı usulden reddeder (HMK m.413). İtiraz süresinde ileri sürülmezse dinlenmez; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2022 tarihli kararında bu durumda mahkemenin işin esasını incelemesi gerektiğini belirtmiştir.
Tahkim itirazı nedir ve ne zamana kadar ileri sürülmelidir?
Tahkim itirazı, tahkim sözleşmesinin konusuna giren bir uyuşmazlık mahkemeye getirildiğinde davalının ileri sürebileceği ilk itirazdır (HMK m.116, m.413). Cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır ve mahkeme bir ayı geçmemek üzere ek süre verebilir (m.117, m.127). Cevap dilekçesi verildikten sonra, süre dolmamış olsa bile ileri sürülemez (m.131).
Tahkim şartının geçerli olması için hangi koşullar aranır?
Tahkim şartı yazılı yapılmalı (HMK m.412/3) ve uyuşmazlık tahkime elverişli olmalıdır; taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar elverişli değildir (m.408). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ayrıca tahkim iradesinin açık ve kesin olmasını arar; 2026 tarihli kararında uyuşmazlığın önce hakemlerce, olmadığı takdirde mahkemelerce çözüleceğini söyleyen şartı geçersiz saymıştır. Vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça hakeme başvuramaz (TBK m.504/3); davaya vekâlette açıkça yetki verilmemiş vekil tahkim ve hakem sözleşmesi yapamaz (HMK m.74).
Asıl sözleşme geçersizse içindeki tahkim şartı da geçersiz olur mu?
Kendiliğinden olmaz. Tahkim sözleşmesine karşı asıl sözleşmenin geçerli olmadığı itirazında bulunulamaz (HMK m.412/4); hakemin asıl sözleşmenin hükümsüzlüğüne karar vermesi tahkim sözleşmesini kendiliğinden hükümsüz kılmaz (m.422/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2023 tarihli kararına göre tahkim şartı asıl sözleşmeden bağımsız bir sözleşmedir. Tahkim sözleşmesinin kendisinin hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız olduğu ise ayrıca ileri sürülebilir (m.413).
Hakem kararına karşı iptal davası hangi mahkemede ve hangi sürede açılır?
Hukuk Muhakemeleri Kanununa tabi iç tahkimde hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir. Dava, tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde ve bir ay içinde açılır; süre, hakem kararının veya tavzih, düzeltme ya da tamamlama kararının taraflara bildirildiği tarihten itibaren işlemeye başlar (m.439). İptal davası açılması kararın icrasını durdurmaz; icra, talep üzerine ve teminat gösterilmesi şartıyla durdurulabilir.
İlgili Makaleler
- Sözleşmenin Uyarlanması: Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m.138), Şartları; Kira, Döviz ve Eser Sözleşmelerinde
- Faturaya Dayalı Alacağın İspatı: Fatura Alacağı Ne Zaman Gerçek Alacaktır? (Teslim, Ticari Defter, BA-BS)
- Ticari Defterlerin Delil Niteliği (HMK m.222): Lehe ve Aleyhe Delil
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli ticaret hukuku Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
Ticaret ve Şirketler Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Eski Çalışan Rakip Şirket Kurarsa: Çalışan/Müşteri Ayartma, Ticari Sır, Haksız Rekabet (TTK 55, TBK 444-447)
- Kütahya'da İstinaf Hangi Mahkemeye Yapılır? Bursa Bölge Adliye ve Bölge İdare Mahkemesi
- Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar ve Kütahya'da Ticari ve Tüketici Davası Hangi Mahkemede Açılır?
- İltibas Yoluyla Haksız Rekabet: Ticaret Unvanı, İşletme Adı, Ambalaj ve Alan Adı (TTK m.55/1-a-4, m.52)
Anahtar kavramlar: tahkim şartı geçerlilik · tahkim itirazı nedir · sözleşmede tahkim şartı varken dava açılır mı · tahkim sözleşmesi HMK 412 · tahkim ilk itirazı süresi · tahkime elverişlilik · tahkim şartının ayrılabilirliği · hakem kararına karşı iptal davası · Milletlerarası Tahkim Kanunu · tahkimde ihtiyati tedbir
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Tahkim Şartı: Geçerlilik Koşulları, Tahkim İtirazı ve Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-19, https://capar.av.tr/makale/tahkim-sarti-gecerlilik-kosullari-ve-tahkim-itirazi

























