İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · Güncelleme: · 7 dk okuma

Son gözden geçirme:

Ticari Defterlerin Delil Niteliği (HMK m.222): Lehe ve Aleyhe Delil

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Ticari davalarda mahkeme tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya talep üzerine karar verebilir; defterlerin delil olabilmesi için kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve kayıtlarının birbirini doğrulamış olması gerekir (HMK m.222). Usulüne uygun defter, karşı tarafın aynı şartlara uygun defterindeki kayıtlara aykırı değilse ya da karşı taraf defterini ibraz etmezse ve kaydın aksi senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamışsa sahibi lehine delil olabilir. Açılış veya kapanış onayı bulunmayan ya da kayıtları birbirini doğrulamayan defter ise sahibi aleyhine delil olur; usulüne uygun defterdeki lehe ve aleyhe kayıtlar da birbirinden ayrılamaz. Yargıtay’a göre fatura karşı tarafın ticari defterine kaydedilmişse delil olan fatura değil ticari defterdir ve deftere kayıtlı fatura akdi ilişkinin varlığını da kanıtlar.

Kısaca

Ticari defterlerin delil niteliği: ticari davalarda defterlerin ibrazı (HMK m.222), defterin sahibi lehine delil olmasının üç şartı (usulüne uygun tutulma, karşı tarafın defterine aykırı olmama/ibrazdan kaçınma, aksinin kesin delille ispatlanmamış olması), usulsüz defterin sahibi aleyhine delil olması, lehe-aleyhe kayıtların ayrılamazlığı, faturayla ilişkisi, bilirkişi incelemesi, görevli asliye ticaret mahkemesi ile Yargıtay 15. ve 23. Hukuk Dairesi kararları.

Ticari defterlerin delil niteliği — ticari davalarda defterlerin ibrazı (HMK m.222), defterin sahibi lehine delil olmasının şartları (eksiksiz, açılış-kapanış onaylı, kayıtların birbirini doğrulaması), usulsüz defterin sahibi aleyhine delil olması, lehe-aleyhe kayıtların ayrılamazlığı, faturayla ilişkisi, bilirkişi incelemesi ve Yargıtay kararları.

Ticari uyuşmazlıklarda tarafların tuttuğu ticari defterler, alacağın veya ödemenin ispatında belirleyici bir delil olabilir. Ancak ticari defterin delil değeri mutlak değildir; kanunun aradığı şartlar yerine geldiğinde sahibi lehine, gelmediğinde ise sahibi aleyhine sonuç doğurur. Bu yazıda ticari defterlerin ne zaman lehe, ne zaman aleyhe delil olduğu, fatura ile ilişkisi ve uygulamadaki ölçütler, doğrulanmış Yargıtay kararları ışığında ele alınmaktadır. Faturanın hükmü için Ticari İşlerde Faturanın Hükmü, sahte/muvazaalı iade için Hileli İade Faturası yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Ticari Defter Nedir, Delil Değeri Nereden Gelir?

Tacirler, ticari işlemlerini kanuna uygun biçimde defterlerine kaydetmekle yükümlüdür. Bu defterler hem vergisel bir ödev hem de ticari ilişkilerde önemli bir ispat aracıdır. Ticari defterlerin yargılamadaki delil değeri, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 222. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir.

Ticari Defterlerle İspat (HMK m.222)

Mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden ya da talep üzerine karar verebilir. Defterlerin delil olabilmesi için kanuna uygun (eksiksiz, açılış ve kapanış onayları yapılmış, kayıtları birbirini doğrulayan) tutulmuş olması şarttır.

İlgili Kanun Hükmü — 6100 sayılı HMK m.222

“(1) Mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir. (2) Ticari defterlerin, ticari davalarda delil olarak kabul edilebilmesi için, kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun olarak tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve defter kayıtlarının birbirini doğrulamış olması şarttır. (3) İkinci fıkrada belirtilen şartlara uygun olarak tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi ve halefleri lehine delil olarak kabul edilebilmesi için, diğer tarafın aynı şartlara uygun olarak tutulmuş ticari defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması veya diğer tarafın ticari defterlerini ibraz etmemesi yahut defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerekir. Diğer tarafın ikinci fıkrada yazılan şartlara uygun olarak tutulan ticari defterlerinin, ilgili hususta hiçbir kayıt içermemesi hâlinde ticari defterler, sahibi lehine delil olarak kullanılamaz. Bu şartlara uygun olarak tutulan defterlerdeki sahibi lehine ve aleyhine olan kayıtlar birbirinden ayrılamaz. (4) Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticari defter kayıtları, sahibi aleyhine delil olur. (5) Taraflardan biri tacir olmasa dahi, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini belirtir; ancak, karşı taraf defterlerini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı talep eden taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.”

Sahibi LEHİNE Delil Olmanın Şartları

Bir tacirin kendi defteri lehine delil olabilmesi için üç koşul birlikte aranır: (1) defterin usulüne uygun (eksiksiz, açılış-kapanış onaylı, kayıtları birbirini doğrulayan) tutulmuş olması; (2) karşı tarafın aynı şartlara uygun defterindeki kayıtların buna aykırı olmaması ya da karşı tarafın defterini ibrazdan kaçınması; (3) defter kaydının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması. Ayrıca, tacir olmayan taraf, karşı tacirin defterindeki kayıtları kabul edeceğini belirtmişse ve tacir defterini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.

Sahibi ALEYHİNE Delil

Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ya da kayıtları birbirini doğrulamayan (usulsüz tutulan) ticari defter, sahibi aleyhine delil oluşturur. Önemli kural şudur: usulüne uygun tutulan defterlerdeki sahibi lehine ve aleyhine olan kayıtlar birbirinden ayrılamaz; yani taraf yalnızca işine gelen kaydı seçip diğerini dışlayamaz.

Fatura ile Ticari Defter İlişkisi

Faturanın delil olması ile ticari defterlerin delil olması birbirinden farklıdır. Bir fatura karşı tarafın ticari defterine kaydedilmişse, artık mesele faturanın değil ticari defterin delil değeridir; deftere işlenmiş fatura, taraflar arasındaki akdi ilişkinin varlığını da kanıtlar. Faturayı süresinde itiraz/iade etmeyip defterine kaydeden taraf, mal/hizmet almadığını yazılı veya kesin delille ispatlamak zorunda kalır.

İbraz, Bilirkişi ve Görevli Mahkeme

Ticari defterlere dayalı uyuşmazlıklarda, defterler genellikle bilirkişi marifetiyle incelenir; defterlerin usulüne uygunluğu ve kayıtların uyumu rapora bağlanır. Ticari nitelikteki bu uyuşmazlıklarda görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Mahkeme, defterlerin ibrazını re'sen veya talep üzerine isteyebilir; ibrazdan kaçınmanın sonuçları yukarıda açıklanmıştır.

Yargıtay Kararları

Karşı çıkılan fatura ticari deftere kaydedilmişse defter, lehe delil değeri bulunmasa dahi sahibi aleyhine delil oluşturur

Yargıtay Kararı

“… Ancak fatura kabul edilerek ticari defterlere işlenmiş ise, faturadaki miktar kadar iş bedeli bulunduğunu iş sahibi kabul etmiş sayılacağından ticari defterlere itibar edilerek iş bedeli miktarı belirlenir. Ticari defterlerin kesin delil olması da bu sonucu gerektirir. … Fatura karşı tarafça ticari defterlerine kayıt edilmiş ise burada delil olan fatura değil ticari defterlerdir. Ticari defterler uyumlu olmadığı için lehe delil değeri bulunmasa dahi, karşı çıkılan faturanın ticari deftere kayıt edilmiş olması halinde ticari defter aleyhe delil oluşturacaktır.”

Fatura deftere kaydedilmişse delil olan fatura değil ticari defterdir; deftere kayıtlı fatura akdi ilişkiyi de kanıtlar

Yargıtay Kararı

“Faturanın delil olması ile ticari defterlerin delil olması birbirinden farklıdır. … Fatura ticari defterlere kayıt edilmiş ise artık faturanın delil olmasıyla ilgili bu maddeye değil ticari defterlerin delil olmasıyla ilgili … 222. maddeye bakmak gerekir. … ticari defterlere kaydedilmiş fatura akdi ilişkinin varlığını da kanıtlar.”

Fatura tek başına teslimi ispatlamaz; ticari defterlerle örtüşen kısım esas alınır

Yargıtay Kararı (onanan ilk derece gerekçesi)

“… faturanın tek başına mal teslimini ispatlayamadığı, bu nedenle ticari defterlerle örtüşen kısımlardan anlaşıldığı üzere davalının davacıya … borcu olduğu …”

Sıkça Sorulan Sorular

Ticari defterim lehime delil olur mu?

Yalnızca usulüne uygun (eksiksiz, açılış-kapanış onaylı, kayıtları birbirini doğrulayan) tutulmuşsa ve karşı tarafın usulüne uygun defterindeki kayıtlara aykırı değilse lehinize delil olabilir. Ayrıca aksinin senet/kesin delille ispatlanmamış olması gerekir.

Defterimi usulsüz tuttuysam ne olur?

Açılış/kapanış onayı olmayan veya kayıtları birbirini doğrulamayan defter, sahibi aleyhine delil olur. Üstelik usulüne uygun defterde lehe ve aleyhe kayıtlar birbirinden ayrılamaz.

Karşı taraf defterini mahkemeye sunmazsa ne olur?

Tacir olmayan taraf karşı tacirin defterindeki kayıtları kabul edeceğini belirtmiş ve tacir defterini ibrazdan kaçınmışsa, ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.

Fatura mı ticari defter mi daha güçlü delildir?

Fatura karşı tarafın defterine kaydedilmişse delil olan ticari defterdir; deftere kayıtlı fatura akdi ilişkiyi de kanıtlar. Aksini ileri süren yazılı/kesin delille ispatlamalıdır.

Defterler nasıl incelenir, hangi mahkeme görevlidir?

Defterler bilirkişi marifetiyle incelenir; usulüne uygunluk ve kayıt uyumu rapora bağlanır. Ticari uyuşmazlıkta görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir.

Çapar Hukuk, Ticaret ve Şirketler Hukuku kapsamında ticari defterlere ve faturaya dayalı alacak davalarının takibini yürütür.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi'nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Ticaret ve Şirketler Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Ticaret ve Şirketler Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: ticari defterlerin delil niteliği · ticari defter delil · HMK 222 · defterin sahibi lehine delil · sahibi aleyhine delil · açılış kapanış onayı · ticari defter ibrazı · defter bilirkişi incelemesi · fatura ticari defter ilişkisi · lehe aleyhe kayıt ayrılamaz · ticari dava ispat · görevli asliye ticaret mahkemesi · 15. Hukuk Dairesi 2018/1438 · 23. Hukuk Dairesi 2019/781

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Ticari Defterlerin Delil Niteliği (HMK m.222): Lehe ve Aleyhe Delil”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-10, https://capar.av.tr/makale/ticari-defterlerin-delil-niteligi

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›