Son gözden geçirme:
Karar NotuYargıtay Hukuk Genel Kurulu: Tacir, Tacir Olmayana Karşı Alacağını Kendi Ticari Defterleriyle İspatlayamaz
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna göre ticari defterler, HMK m.222/5’teki istisna dışında, ancak iki taraf da tacirse sahibi lehine delil olarak incelenebilir. Bu nedenle tacir, tacir olmayan karşı tarafa karşı alacağını kendi defterlerine dayanarak ispat edemez; defterlerin incelenmesi sonucu değiştirmez. Kurul ayrıca açıklamasız banka havalesinin mevcut bir borcun ödenmesi için yapıldığının karine olduğunu, paranın “avans” olarak gönderildiğini ileri süren havalecinin bunu ispatlaması gerektiğini belirtti. Kurulun kararı oy çokluğuyla ve kesin olarak verildi; ancak davalının diğer temyiz itirazlarını Yargıtay 3. Hukuk Dairesi inceleyeceğinden dava kesinleşmemiş olabilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu oy çokluğuyla verdiği kararda, ticari defterlerin HMK m.222/5’teki istisna dışında ancak iki taraf da tacirse sahibi lehine delil olarak incelenebileceğini, bu nedenle tacirin tacir olmayan karşı tarafa karşı alacağını kendi defterleriyle ispat edemeyeceğini belirtti. Açıklamasız havalenin borç ödemesi için yapıldığı karinedir; avans olduğunu ileri süren havaleci bunu ispatlamalıdır.
Tacirin, tacir olmayan karşı tarafa karşı kendi ticari defterlerine dayanıp dayanamayacağına ve banka havalesinin “avans” olduğunu kimin ispat edeceğine ilişkin Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı (6100 sayılı HMK m.222).
Uyuşmazlık
Davalı, et entegre tesisi işleten bir şirkettir. Tacir olmayan davacı ise kesimhanelerden deri, bağırsak ve sakatat toplayıp davalıya gönderen seyyar bir toplayıcıdır. Davalı, davacıya farklı tarihlerde banka havalesiyle para göndermiş, ardından borcun sebebini cari hesap alacağı olarak gösterip ilamsız icra takibi başlatmıştır. Davacı itiraz süresini kaçırınca takip kesinleşmiş; davacı borçlu olmadığının tespiti ve kötüniyet tazminatı için menfi tespit davası açmıştır. Davacıya göre bu ödemeler geçmişten kaynaklanan borçlara ilişkindi; davalıya göre ise avanstı ve karşılığında ürün gönderilmemişti. Davalı, iddiasını kendi ticari defterleriyle ispat etmek istedi.
İlk derece mahkemesi menfi tespit istemini kabul etti, kötüniyet tazminatı istemini reddetti. Bölge adliye mahkemesi kabulü yerinde buldu; yalnız iade edilecek tutarı icra dosyasına ödenen 41.313,62 TL ile sınırlamak için kararı kaldırıp yeniden kabul hükmü kurdu. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, ispat yükü üzerinde olan tacir davalının dayandığı defterler incelenmeden karar verilemeyeceği gerekçesiyle kararı oy çokluğuyla bozdu. Bölge adliye mahkemesi önceki gerekçesiyle direndi.
Kararın Sonucu
Hukuk Genel Kurulu 13.05.2026 tarihli kararıyla direnmeyi uygun buldu: davalının defterleri incelenmeden verilen karar doğrudur. Davalının diğer temyiz itirazlarının incelenmesi için dosya Yargıtay 3. Hukuk Dairesine gönderildi; bu yazının hazırlandığı tarihte Dairenin sonraki kararına ulaşılamadığından dava kesinleşmemiş olabilir. Kurulun kararı oy çokluğuyla ve kesin olarak verildi. Kararda iki ayrı karşı oy yazısı vardır; karşı oy kullanan üye sayısı metinde belirtilmemiştir.
Gerekçe
Kurul önce menfi tespit davasında ispat yükünün kural olarak davalı alacaklıda olduğunu hatırlattı. Ardından havalenin hukuki niteliğini açıkladı:
“Türk Borçlar Kanunu'nun 555 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olan havale, hukuksal niteliği itibariyle (tıpkı onun özel biçimlerinden biri olan çek gibi) bir ödeme vasıtasıdır. Başka bir anlatımla, havalenin, mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapıldığı yolunda yasal karine mevcuttur. Bu yasal karinenin tersini (havalenin borcun ödenmesinden başka bir amaçla yapıldığını) ileri süren havaleci (muhil) bu iddiasını kanıtlamakla yükümlüdür”
Dekontlarda açıklama bulunmadığından havalenin kendisi davalının iddiasını ispata yetmiyordu; Kurula göre miktar itibarıyla tanık delili de elverişli değildi. Davalının dayandığı ticari defterler konusunda Kurul şu ölçüyü koydu:
“Dosya kapsamı itibariyle davacının tacir olmadığı anlaşıldığından davalı taraf yazılı belgeye dayanmayarak ticari defterlerinin incelenmesini istemişse de, eldeki davada ticari defterlerine dayanamaz. … Başka bir ifadeyle, 5. fıkradaki istisna dışında ticari defterlerin delil olarak ibrazı ve incelenmesi her iki tarafın da tacir olması hâlinde mümkündür. Bu nedenle davacı taraf tacir olmadığından davalının kendi ticari defterlerine dayanması ve bu defterlerin incelenmesinin sonuca bir etkisi bulunmayacaktır.”
Kurul, atlanan cümlede, defterlerin sahibi lehine incelenebilmesi için karşı tarafın da tacir olmasını ya da m.222/5 uyarınca tacir olmayan tarafın karşı tarafın defterine dayanmasını aradı. Sonuç şudur:
“Bu durumda, ispat yükü kendisinde olan davalı tarafın takibe konu alacağın varlığını ve davacıya banka havalesi ile gönderilen paraların avans olarak gönderildiğini ispatlayamadığının kabulü gerekir.”
Kurul görüşmelerinde, havaleyi davalı şirket gönderdiği için davanın TTK m.4/1-c uyarınca ticari dava olduğu, ticari davalarda davalının HMK m.222’ye göre defterlerine dayanabileceği ve defterlerin incelenmesi gerektiği görüşü ileri sürüldü; bu görüş çoğunlukça benimsenmedi. İki karşı oy yazısı da bu yöndedir.
Kararın Önemi ve Uygulamaya Etkisi
Karar, ticari defterlerin sahibi lehine delil gücünü karşı tarafın sıfatına bağlıyor: defter tutmakla yükümlü tacir, tacir olmayan karşı tarafa karşı kendi ticari defterleriyle alacak ispat edemez. Çoğunluk, davanın havale nedeniyle ticari dava sayılması gerektiği görüşünü sonuca etkili bulmadı; ölçü olarak karşı tarafın tacir olup olmadığına baktı.
Havale yönünden karar, açıklamasız havalenin aksi ispatlanmadıkça borç ödemesi için yapılmış sayılacağını yeniden vurguluyor. Tacir olmayan kişiye avans gönderen işletme için ödemenin amacını havale açıklamasında ya da yazılı bir belgede göstermek bu nedenle önem taşır.
Dikkat: Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin bozma kararı da oy çokluğuyla verilmişti; konu Yargıtay içinde tartışmalıdır. Karar tarihinden sonra resmî karar veri tabanına yansıyan Yargıtay kararlarında yapılan taramada bu ölçüden ayrılan bir karara rastlanmadı.
İlgili Mevzuat
“(1) Mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir.
… (3) İkinci fıkrada belirtilen şartlara uygun olarak tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi ve halefleri lehine delil olarak kabul edilebilmesi için, diğer tarafın aynı şartlara uygun olarak tutulmuş ticari defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması veya diğer tarafın ticari defterlerini ibraz etmemesi yahut defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerekir. …
… (5) Taraflardan biri tacir olmasa dahi, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini belirtir; ancak, karşı taraf defterlerini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı talep eden taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.”
“(1) İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir.
(2) Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, karşı taraf, kanuni karinenin aksini ispat edebilir.”
Sıkça Sorulan Sorular
Tacir, tacir olmayan kişiye karşı kendi ticari defterlerini delil gösterebilir mi?
Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna göre hayır: tacir olmayan taraf bu defterlere kendisi dayanmadıkça (HMK m.222/5), defterler ancak iki taraf da tacirse sahibi lehine delil olarak incelenebilir. Tacir olmayan karşı tarafa karşı defterlerin incelenmesi sonuca etki etmez.
Tacir olmayan taraf, tacirin defterlerine dayanabilir mi?
Evet. HMK m.222/5’e göre tacir olmayan taraf, tacirin defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini belirterek bu defterlere dayanabilir; tacir defterlerini ibrazdan kaçınırsa ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.
Açıklamasız banka havalesi neyi gösterir?
Kurula göre havale bir ödeme vasıtasıdır ve mevcut bir borcun ödenmesi için yapıldığı karinedir. Paranın avans ya da başka bir amaçla gönderildiğini ileri süren havaleci bunu ispatlamalıdır.
Tacirin tacir olmayana karşı ticari defter kararı oy birliğiyle mi verildi?
Hayır. Karar oy çokluğuyla ve kesin olarak verildi; iki karşı oy yazısı, havaleden doğan davanın ticari dava olduğunu ve davalının defterlerinin incelenmesi gerektiğini savunur.
İlgili Makaleler
- Ticari Defterlerin Delil Niteliği (HMK m.222): Lehe ve Aleyhe Delil
- Faturaya Dayalı Alacağın İspatı: Fatura Alacağı Ne Zaman Gerçek Alacaktır? (Teslim, Ticari Defter, BA-BS)
- Ticari İşlerde Faturanın Hükmü: Sekiz Günlük İtiraz, Ticari Defter ve İrsaliye
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli ticaret hukuku Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
Ticaret ve Şirketler Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Eski Çalışan Rakip Şirket Kurarsa: Çalışan/Müşteri Ayartma, Ticari Sır, Haksız Rekabet (TTK 55, TBK 444-447)
- Kütahya'da İstinaf Hangi Mahkemeye Yapılır? Bursa Bölge Adliye ve Bölge İdare Mahkemesi
- Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar ve Kütahya'da Ticari ve Tüketici Davası Hangi Mahkemede Açılır?
- Tahkim Şartı: Geçerlilik Koşulları, Tahkim İtirazı ve Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?
Anahtar kavramlar: ticari defter tacir olmayana karşı delil olur mu · tacir olmayana karşı ticari defter · ticari defterlerin sahibi lehine delil olması · HMK 222 · HMK 222/5 · tacirin kendi defteriyle ispat · havale ödeme vasıtası karinesi · havale avans ispat yükü · menfi tespit davasında ispat yükü · TTK 4/1-c havale ticari dava
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Yargıtay Hukuk Genel Kurulu: Tacir, Tacir Olmayana Karşı Alacağını Kendi Ticari Defterleriyle İspatlayamaz”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-07, https://capar.av.tr/makale/tacir-olmayana-karsi-ticari-defterle-alacak-ispatlanamaz

























