İçeriğe geç
0258 241 55 54Görüşme Talep Et
TR EN
Yayın: · 22 dk okuma

Son gözden geçirme:

Şarkıcı ile Prodüktör Sözleşmesi: Geçerlilik, Cezai Şartın İndirilmesi ve Reddi (FSEK m.52, 80; TBK m.179-182)

Yazı boyutuTema

Kısa cevap: Şarkıcının icracı sanatçı hakları prodüktöre ancak yazılı ve konusu olan hakları ayrı ayrı gösteren bir sözleşmeyle devredilebilir (FSEK m.52); bu şarta uymayan hükümler geçersizdir ve onlara bağlanan cezai şart istenemez (TBK m.182/2). Geçerli bir cezai şart, alacaklı zarara uğramamış olsa bile istenebilir; ancak hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Tacir borçlu indirim isteyemez (TTK m.22); Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, cezai şartın tacir borçlunun ekonomik mahvına yol açacağı hâllerde ahlaka aykırılık nedeniyle kısmen geçersiz sayılması gerektiğini kabul eder. Yargıtay’ca onanan kararlarda, sözleşmeye kendisi aykırı davranan yapımcının cezai şart isteyemeyeceği de kabul edilmiştir.

Kısaca

Şarkıcı ile prodüktör arasındaki albüm, single, master ve dağıtım sözleşmelerinde FSEK m.52 ve m.80, meslek birlikleri ve dijital gelirler; cezai şartın türleri, ihtirazi kayıt, re’sen indirim, TTK m.22 ve ekonomik mahv istisnası, savunmalar ve Yargıtay kararları.

Şarkıcı ile prodüktör (yapımcı) arasındaki albüm, single, master kayıt ve dağıtım sözleşmeleri rehberi: söz-müzik eser sahipliği, icracı sanatçı hakları ve fonogram yapımcısının bağlantılı hakları (FSEK m.80), meslek birlikleri ve dijital gelirler, FSEK m.52 yazılı şekil ve hakların tek tek gösterilmesi, irade sakatlıkları ve aşırı yararlanma; cezai şartın türleri (TBK m.179-182), ihtirazi kayıt, aşırı cezai şartın re’sen indirilmesi, tacirin indirim isteyememesi (TTK m.22) ve ekonomik mahv istisnası, tek taraflı cezai şart, cezai şarta karşı savunmalar, ispat, zamanaşımı, görevli mahkeme ve Yargıtay kararları.

Prodüktör (Yapımcı) Sözleşmelerinin Türleri

Müzik sektöründe “prodüktör” veya “yapımcı”, kaydı finanse eden, stüdyo, aranjör ve müzisyenleri organize eden ve ortaya çıkan kaydı piyasaya süren kişi veya şirkettir. Şarkıcı ile yapımcı arasındaki sözleşmeler başlıca dört biçimde görülür. Albüm yapım sözleşmesi, belirli sayıda albümün kaydını, yayımını ve gelirlerin paylaşımını düzenler; çoğu zaman menajerlikle birlikte imzalanır. Single (tekli) sözleşmesi, tek bir şarkının kaydı ve dijital yayımıyla sınırlıdır ve günümüzde albüm sözleşmesinin yerini büyük ölçüde almıştır. Master kayıt sözleşmesi, kaydın aslının (master) mülkiyeti ve kullanım haklarını konu alır; sanatçının kendi finanse ettiği kaydın bir şirkete lisanslanması da bu gruptadır. Dağıtım sözleşmesi ise hazır bir kaydın dijital platformlara ve fiziki satış kanallarına dağıtılmasını, gelirin tahsilini ve raporlanmasını düzenler.

Bu sözleşmeler tipik bir sözleşme türüne tam olarak uymaz; eser sözleşmesi, hizmet ve vekâlet unsurlarının yanında FSEK’in mali hak devrine ilişkin hükümlerini içeren karma nitelikte sözleşmelerdir. Genel nitelendirme sorunları serinin birinci, uzun süreli münhasırlık ve “kelepçe” sözleşmelerinin geçerlilik sınırları ikinci yazısında ele alınmıştır; bu yazı geçerlilik şartlarına ve cezai şart sorunlarına odaklanır.

Haklar Haritası: Söz-Müzik, İcra ve Master Kayıt

Söz ve müzik: eser sahipliği

Her şarkı üzerinde üç ayrı hak katmanı bulunur ve sözleşme her birini ayrı ayrı düzenlemelidir. İlki, şarkının sözü ve müziği üzerindeki eser sahipliğidir: musiki eserleri sözlü ve sözsüz bestelerdir (FSEK m.3) ve eserin sahibi onu meydana getirendir (FSEK m.8). Şarkıcı aynı zamanda söz yazarı veya besteci değilse bu haklar ona ait değildir; yapımcı da eser üzerindeki mali hakları ancak eser sahibiyle yapacağı sözleşmeye göre kullanabilir (FSEK m.18).

Şarkıcının icracı sanatçı hakları

İkinci katman, şarkıcının eseri yorumlamasından doğan icracı sanatçı haklarıdır. Bu haklar bağlantılı haklardır ve eser sahibinin haklarından bağımsızdır: icracı sanatçı, icrasının tespitine, çoğaltılmasına, dağıtımına ve umuma iletimine izin verme veya yasaklama hakkına sahiptir; bu hakları uygun bir bedel karşılığında sözleşmeyle yapımcıya devredebilir. İcracı sanatçının, mali haklarını devretmesinden sonra dahi, icrasının sahibi olarak tanıtılmasını ve itibarını zedeleyecek biçimde tahrif edilmesinin önlenmesini isteme hakkı vardır. İcracı sanatçının hakları icranın tespitinden başlayarak yetmiş yıl sürer (FSEK m.82).

Fonogram yapımcısının bağlantılı hakları ve master kayıt

Üçüncü katman, sesleri ilk kez tespit eden fonogram yapımcısının haklarıdır. Yapımcı bu haklara, eser sahibinden ve icracı sanatçıdan mali hakları kullanma yetkisini devraldıktan sonra sahip olur; kaydın çoğaltılması, dağıtılması ve umuma iletimi bakımından münhasır yetki kazanır. “Master” denilen kayıt aslı üzerindeki hakların yapımcıda olması bu nedenledir. Yapımcıların yaptırdığı kayıt ve tescil, hak sahipliğinin ispatını kolaylaştırır (FSEK m.13).

İlgili Kanun Hükmü — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.80 (İcracı sanatçılar ve fonogram yapımcıları)

“A) İcracı sanatçılar aşağıda belirtilen haklara sahiptir: … (2) Bir eseri, sahibinin izniyle özgün bir biçimde yorumlayan icracı sanatçı, bu icranın tespit edilmesine, bu tespitin çoğaltılmasına, satılmasına, dağıtılmasına, kiralanmasına ve ödünç verilmesine, işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletimine ve yeniden iletimine ve temsiline izin verme veya yasaklama hususunda münhasıran hak sahibidir. … (5) İcracı sanatçılar bu haklarını uygun bir bedel karşılığında sözleşme ile yapımcıya devredebilirler. … B) Bir icra ürünü olan veya sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları eser sahibinden ve icracı sanatçıdan mali hakları kullanma yetkisini devraldıktan sonra aşağıda belirtilen haklara sahiptir.”

Meslek birlikleri ve umuma iletimden doğan gelirler

Fonogramlara tespit edilmiş icraların umuma iletilmesi hâlinde kullananlar, eser sahiplerinin yanı sıra icracı sanatçılara ve yapımcılara veya ilgili meslek birliklerine de uygun bir bedel ödemekle yükümlüdür (FSEK m.80). Bu bedellerin tahsili ve dağıtımı meslek birlikleri aracılığıyla yapılır: birlikler hakların idaresi ve takibi, ücretlerin tahsili ve hak sahiplerine dağıtımı amacıyla kurulur (FSEK m.42) ve gelirleri dağıtım planlarına uygun olarak dağıtmakla yükümlüdür; üyenin haklarının takibi meslek birliğine verdiği yetki belgesine göre yapılır (FSEK m.42/A). Uygulamada eser sahipleri MESAM ve MSG, fonogram yapımcıları MÜYAP, müzik yorumcuları (icracı sanatçılar) MÜYORBİR gibi birliklerde örgütlenmiştir. Şarkıcının icracı sanatçı olarak meslek birliğinden alacağı paylar, yapımcıyla yaptığı sözleşmeden ayrı bir gelir kalemidir; yapımcı sözleşmesinde bu gelirlerin de paylaşılacağı veya yapımcıya ait olacağı öngörülüyorsa, hükmün kapsamı ve FSEK m.52’ye uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Dijital platform gelirleri

Dinleme (streaming) ve indirme gelirleri, eserin veya kaydın gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda erişime sunulmasından doğar; bu hak eser sahibi için FSEK m.25’te, icracı ve yapımcı için FSEK m.80’de ayrıca düzenlenmiştir. Dağıtım sözleşmelerinde gelir paylaşımı serbestçe kararlaştırılır; uyuşmazlıkların çoğu “net gelir” tanımından, platform ve dağıtımcı kesintilerinden, raporlama dönemlerinden ve hesapların denetlenememesinden çıkar. Yayım sözleşmesinde bedeli satış miktarına bağlayan yayımcının satış hesaplarını tutma ve ispat edici belgeleri hazırlama yükümlülüğü (TBK m.497) ile vekilin hesap verme borcu (TBK m.508), kayıt ve dağıtım sözleşmelerindeki raporlama yükümlülükleri bakımından yol gösterici hükümlerdir.

Geçerlilik Şartları

FSEK m.52: yazılı şekil ve hakların tek tek gösterilmesi

Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Kanunun öngördüğü şekil kural olarak geçerlilik şeklidir; şekle uyulmaksızın kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (TBK m.12). Komşu hak sahiplerinin, yani icracı sanatçı ve yapımcının verdikleri izinlerin yazılı olması da ayrıca zorunludur (FSEK m.80).

İlgili Kanun Hükmü — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.52 (Şekil)

“Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır.”

“Ayrı ayrı gösterme” şartı, uygulamada en çok gözden kaçan kısımdır. Mali haklar birbirine bağlı değildir ve birinin tasarrufu diğerini etkilemez (FSEK m.20); aksi kararlaştırılmadıkça mali hakkın devri eserin işlenmelerini kapsamaz (FSEK m.55). Bu nedenle “sanatçı tüm haklarını yapımcıya devreder” biçimindeki genel bir ifade; çoğaltma, yayma, umuma iletim (dijital erişime sunma dahil), işleme ve temsil haklarını tek tek saymayan bir sözleşmede, sayılmayan haklar bakımından devir sonucunu doğurmayabilir. Eksikliğin sonucu yalnız hak devriyle sınırlı kalmaz: geçersiz bir hükme bağlanmış cezai şart da istenemez. Yargıtay’ca onanan bir kararda, mimari proje üzerindeki yetkilerin devrine ilişkin hükmün yazılı olarak yapılmadığı ve haklar açıkça tek tek belirtilmediği için geçersiz olduğu, buna bağlı cezai şart talebinin yersiz olduğu kabul edilmiştir (karar aşağıda). Kural, albüm ve kayıt sözleşmelerine de aynen uygulanır.

Devralanın hakkı üçüncü kişiye devredebilmesi için de eser sahibinin yazılı muvafakati gerekir (FSEK m.49). Yapım şirketinin kataloğunu başka bir şirkete satması veya kayıtları alt lisansla kullandırması bu nedenle sözleşmede ayrıca düzenlenmelidir.

Ehliyet ve irade sakatlıkları

Reşit olmayan şarkıcının sözleşmesi yasal temsilcisinin rızasına bağlıdır; bu konu ve çocuk çalıştırmaya ilişkin iş hukuku kuralları serinin ikinci yazısında incelenmiştir. Esaslı yanılma, aldatma veya korkutma ile yapılan sözleşmeyle taraf bağlı değildir; ancak yanılma veya aldatmanın öğrenilmesinden ya da korkutmanın etkisinin kalkmasından başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmeyen taraf sözleşmeyi onamış sayılır (TBK m.39). Gelir paylaşımının sözleşme öncesi müzakerede farklı anlatılması veya sanatçıya imzalattırılan metnin değiştirilmesi gibi olgular bu kapsamda değerlendirilir.

Aşırı yararlanma ve ahlaka aykırılık

Edimler arasında açık oransızlık, sanatçının zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmışsa sanatçı sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya oransızlığın giderilmesini isteyebilir (TBK m.28). Sanatçının ekonomik ve sanatsal özgürlüğünü aşırı kısıtlayan hükümler ise TBK m.27 uyarınca kesin hükümsüzdür. Bu iki kurumun bağlanma sözleşmelerindeki uygulaması ve Yargıtay’ca onanan “kelepçe sözleşme” kararları serinin ikinci yazısındadır; burada önemli olan, sözleşmenin veya ilgili hükmün geçersizliğinin cezai şart talebini de ortadan kaldırmasıdır.

Cezai Şart: Türleri ve Hükümleri

Cezai şart (TBK’deki adıyla ceza koşulu), borçlunun asıl borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi hâlinde alacaklıya ödemeyi önceden üstlendiği edimdir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, cezai şartın iki temel işlevini borçluyu ifaya zorlamak ve ihlal hâlinde ödenecek tazminatı önceden ve götürü olarak belirlemek; dönme cezasında ise borçlunun cezayı ödeyerek sözleşmeden kolayca çıkmasını sağlamak olarak açıklar. Cezai şart asıl borca bağlı, fer’i bir edimdir.

Kanun üç türü birbirinden ayırır. Seçimlik cezai şartta alacaklı ya borcun ifasını ya da cezayı ister; ikisini birlikte isteyemez. Albümü hiç yapmayan sanatçıdan ya kaydın yapılması ya da ceza istenir. İfaya ekli cezai şart, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılır; alacaklı hem asıl borcu hem cezayı isteyebilir, meğer ki hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz kabul etmiş olsun. Albümün geç teslimine bağlanan günlük ceza bu türdendir. Dönme (fesih) cezası ise borçluya, cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme veya sözleşmeyi feshetme imkânı verir.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.179 (Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi)

“Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir. Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır.”

Cezai şart ile zarar arasındaki ilişki

Cezai şartın alacaklıya sağladığı başlıca avantaj, zarar ispatından kurtulmaktır: alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza istenebilir. Zarar cezayı aşıyorsa alacaklı aşan kısmı ancak borçlunun kusurunu ispat ederek isteyebilir.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.180 (Ceza ile zarar arasındaki ilişki)

“Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile, kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Alacaklının uğradığı zarar kararlaştırılan ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusuru bulunduğunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez.”

Asıl borca bağlılık ve borçlunun sorumlu olmadığı hâller

Cezai şart asıl borcun kaderine bağlıdır. Asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsızlaşmışsa ceza istenemez; buna karşılık cezai şartın geçersizliği asıl borcu etkilemez. Asıl borç ifa veya başka bir sebeple sona erdiğinde ceza koşulu da sona erer; ancak ceza koşulunun ifasını isteme hakkı sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmuşsa istenebilir.

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.182 (Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi)

“Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler. Asıl borç herhangi bir sebeple geçersiz ise veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hâle gelmişse, cezanın ifası istenemez. Ceza koşulunun geçersiz olması veya borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmesi, asıl borcun geçerliliğini etkilemez. Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir.”

İlgili Kanun Hükmü — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.131 (Asıl borca bağlı hak ve borçların sona ermesi)

“Asıl borç ifa ya da diğer bir sebeple sona erdiği takdirde, rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi buna bağlı hak ve borçlar da sona ermiş olur. İşlemiş faizin ve ceza koşulunun ifasını isteme hakkı sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmuş ise ya da durum ve koşullardan saklı tutulduğu anlaşılmaktaysa, bu faizler ve ceza koşulu istenebilir.”

İfayı ihtirazi kayıtsız kabulün sonucu

İfaya ekli cezai şartta alacaklı, geç yapılan ifayı çekince (ihtirazi kayıt) koymadan kabul ederse cezayı isteme hakkını kaybeder. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu konuda şu ilkeleri benimser: saklı tutma yenilik doğuran bir irade beyanıdır ve ifa anında açıkça yapılmalıdır; teslim-kabul tutanağına düşülecek bir kayıtla, ifayı kabulden önce yapılan yazılı bildirimle veya bedelin ceza alacağı kesilerek ödenmesi gibi buna delalet eden bir işlemle gerçekleştirilebilir; hüküm emredici olmadığından sözleşmede ihtirazi kayda gerek olmadığı kararlaştırılabilir veya hak gecikmiş ifadan önce gönderilen ihtarla saklı tutulabilir. Yapımcı bakımından pratik sonuç şudur: geç teslim edilen kayıt kabul edilirken tutanağa veya teslim yazışmasına cezai şart hakkının saklı tutulduğu açıkça yazılmalıdır. Seçimlik cezai şartta ise ifa istenmişse artık ceza istenemez.

Aşırı Cezai Şartın İndirilmesi, Tacir Borçlu ve Tek Taraflı Cezai Şart

Hâkimin kendiliğinden indirim yetkisi ve ölçütler

Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler, ancak hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden, yani borçlunun talebi olmasa da indirir (TBK m.182/3). Hukuk Genel Kurulu, indirimin ölçütlerini alacaklının uğradığı zarar, borçlunun kusur derecesi, alacaklının ortak kusuru ve tarafların, özellikle borçlunun ekonomik durumu olarak sayar; indirim imkânının kamu düzenine ilişkin olduğunu, borçlunun bundan önceden feragat edemeyeceğini ve hâkimin cezayı kural olarak tamamen ortadan kaldıramayacağını belirtir. Bu son nokta sözleşmelere sıkça konulan “sanatçı cezai şartın fahiş olmadığını ve indirim talep etmeyeceğini kabul eder” kayıtlarının etkisizliğini gösterir.

Sanatçı sözleşmelerinde indirim uygulaması somut ihlalin ağırlığına göre şekillenir. Yargıtay, sözleşme sonrası bir yıllık münhasırlık yükümlülüğünü on altı gün erken albüm çıkararak ihlal eden sanatçı hakkında 2.100.000 ABD doları tutarındaki cezai şartın yüzde doksan oranında indirilmesini onamıştır. Başka bir dosyada, menajerin sanatçıya iş temin etmediği, sanatçının da ihtar göndermeden kendi imkânlarıyla iş bulduğu, her iki tarafın kusurlu olduğu ve alacaklının tacir olduğu gözetilerek cezai şartta yapılan indirim onanmıştır (her iki karar aşağıda).

Tacir borçlu: TTK m.22 ve ekonomik mahv istisnası

Tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez. Hukuk Genel Kurulu bu kuralı, tacirin basiretli bir iş adamı gibi davranma yükümlülüğünün (TTK m.18/2) bir yansıması olarak görür.

İlgili Kanun Hükmü — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22 (Ücret ve sözleşme cezasının indirilmesi)

“(1) Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.”

Hukuk Genel Kurulu, yasağın mutlak uygulanmasının hakkaniyete aykırı sonuçlar doğuracağını, tacir borçlu aleyhine kararlaştırılan cezai şartın ifasının borçlunun ekonomik mahvına yol açması muhtemelse bu cezai şartın ahlaka aykırı sayılması ve kısmen geçersiz kabul edilmesi gerektiğini belirtir. Değerlendirme, tarafların öznel görüşüne değil, doğru ve makul kişilerin ortalama görüşüne göre yapılır; tacirin giderlerini azaltmak zorunda kalması yeterli değildir, cezai şart ödendiğinde ticari hayatını sürdürmesinin mümkün olup olmadığı belirlenir. Somut dosyada cezai şartın borçlu şirketin öz varlığının yaklaşık yüzde on ikisine karşılık geldiği ve ekonomik mahva yol açmayacağı kabul edilmiştir. Karar mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu ve 6762 sayılı Ticaret Kanunu dönemine ilişkindir; ancak TBK m.27 ve TTK m.22 aynı yapıyı koruduğundan ilkeler bugün de yol göstericidir.

Sanatçının tacir sayılıp sayılmadığı bu nedenle önemlidir. Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişi tacirdir (TTK m.12); ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir (TTK m.11). Kişisel sanat icrası kendi başına ticari işletme işletmek anlamına gelmez; ancak sanatçı faaliyetini kendi kurduğu şirket aracılığıyla yürütüyor ve sözleşmeyi şirket imzalıyorsa borçlu, ticaret şirketi olarak tacirdir (TTK m.16). Yapım şirketleri ise tacirdir. Bu ayrım, sözleşmenin sanatçı adına mı yoksa sanatçının şirketi adına mı imzalanacağına karar verirken dikkate alınmalıdır.

Tek taraflı (yalnız sanatçıyı bağlayan) cezai şart

Kanun, tek taraflı cezai şartı yalnız hizmet sözleşmesinde açıkça geçersiz sayar: hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir (TBK m.420/1). Sanatçı ile yapımcı arasındaki ilişki hizmet sözleşmesi niteliğindeyse bu hüküm doğrudan uygulanır. Diğer sözleşmelerde tek taraflılık tek başına geçersizlik sebebi değildir; ancak dürüstlük kuralı (TMK m.2), genel işlem koşullarının içerik denetimi (TBK m.25) ve TBK m.27 çerçevesinde değerlendirilir. Yargıtay’ca onanan bir ilk derece kararında, karşılıklı taahhütler içeren sözleşmede ifayı güvence altına almak için cezai şart öngörülmesinin ancak taraf dengesi gözetilerek her iki taraf lehine düzenlenmesiyle mümkün olduğu, yapımcıya dilediği gibi fesih hakkı tanınırken sanatçı aleyhine orantısız ve adil olmayan cezai şart konulduğu belirlenmiş ve tek taraflı düzenlenen cezai şart talebi reddedilmiştir (Yargıtay 11. HD, 2024/4318 E., 2025/2915 K.).

Cezai Şart, Dönme Cezası ve Cayma Parası Ayrımı

Sözleşmelerdeki adlandırma sonucu belirlemez; edimin işlevine bakılır. Cezai şart bir borca aykırılığa bağlanır ve aşırıysa indirilir. Dönme cezası borçluya cezayı ödeyerek sözleşmeden çıkma yetkisi verir; borca aykırılık şart değildir ve alacaklı artık asıl edimin ifasını isteyemez (TBK m.179/3). Cayma parası ise her iki tarafa caymaya yetki verir: parayı veren cayarsa verdiğini bırakır, alan cayarsa iki katını geri verir (TBK m.178). Sözleşme kurulurken verilen para kural olarak bağlanma parasıdır ve esas alacaktan düşülür (TBK m.177). Yapımcı sözleşmelerinde sık görülen “sözleşme feshedilirse sanatçıya ödenen avans ve yapılan masraflar iade edilmez” kaydı da cezai şart hükümlerine tabidir: dönme durumunda ifa edilmiş kısmın alacaklıya kalacağını öngören sözleşmelere ceza koşuluna ilişkin hükümler uygulanır (TBK m.181); bu nedenle aşırılık denetimi bu kayıtlar için de geçerlidir.

Cezai Şart Talebine Karşı Savunmalar

Cezai şartla karşılaşan sanatçının (veya yapımcının) savunmaları, talebin hukuki dayanağının her halkasına yöneltilebilir:

  1. Asıl borcun veya hükmün geçersizliği. FSEK m.52’ye aykırı devir hükmü, TBK m.27 uyarınca hükümsüz kelepçe hükümleri veya aşırı yararlanma ile sakatlanmış sözleşme, cezai şart talebini de ortadan kaldırır (TBK m.182/2).
  2. Borca aykırılığın bulunmaması veya alacaklının kendi aykırılığı. Yargıtay’ca onanan kararda, üçüncü albüm için hazırlık yapmayan yapımcının sözleşmeye aykırı davranan ve kusurlu taraf olduğu, sanatçının feshinin haklı olduğu ve yapımcının cezai şart isteyemeyeceği kabul edilmiştir.
  3. Haklı fesih. Fesih haklıysa “haksız fesih” hâline bağlanmış cezai şart doğmaz. Haklılık somut delille ispatlanmalıdır.
  4. Sorumlu tutulamama. Aksi kararlaştırılmadıkça, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsızlaşan borç için ceza istenemez; hastalık veya mücbir sebep bu kapsamda değerlendirilir.
  5. İhtirazi kayıt yokluğu. İfaya ekli cezai şartta geç ifanın çekincesiz kabulü, cezayı isteme hakkını düşürür.
  6. Aşırılık nedeniyle indirim. Hâkim kendiliğinden indirir; borçlu tacirse indirim isteyemez, ancak ekonomik mahv hâlinde ahlaka aykırılık nedeniyle kısmi geçersizlik savunulabilir.
  7. Hakkın kötüye kullanılması. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2). Ancak bu savunma dar yorumlanır: sanatçıya iş bulmayan menajerin cezai şart talebini TMK m.2 ile reddeden ilk derece kararı Yargıtay’ca bozulmuş, dosya sonunda cezai şartın indirilmesiyle sonuçlanmıştır. Savunmayı somut olgulara ve TBK m.182/3 indirimiyle birlikte kurmak daha güvenlidir.

İspat, Zamanaşımı, Görevli Mahkeme ve Arabuluculuk

İspat. Cezai şart isteyen taraf, geçerli bir cezai şart kaydını ve borca aykırılığı ispatlar; zararını ispat etmesi gerekmez (TBK m.180). Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmemişse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur (TBK m.112). İhtirazi kaydın konulduğunu ispat yükü alacaklıdadır. İndirim için ise zararın gerçek boyutu, ihlalin süresi ve ağırlığı, tarafların ekonomik durumu ve tacir borçlu bakımından mali tablolar (Hukuk Genel Kurulu kararında esas sermaye ve öz varlık) bilirkişi incelemesiyle ortaya konur. Albüm satış ve dinlenme verileri, platform raporları ve sektör bilirkişisi raporları bu dosyalarda belirleyicidir.

Zamanaşımı. Cezai şart asıl borca bağlı bir alacaktır; asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur (TBK m.152). Sözleşmeden doğan alacaklarda genel süre on yıldır (TBK m.146); dönemsel edimler ve vekâlet alacakları gibi bazı alacaklar beş yıllık süreye tabidir (TBK m.147/1, TBK m.147/5). Hangi sürenin uygulanacağı, cezai şartın bağlandığı asıl edimin niteliğine göre belirlenmelidir.

Görevli mahkeme ve arabuluculuk. Albüm ve kayıt sözleşmeleri FSEK’ten doğan haklara dayandığından bu uyuşmazlıklar fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde görülür (FSEK m.76); aşağıdaki kararların ilk derece mahkemeleri de bu mahkemelerdir. Fikri mülkiyet mevzuatından doğan davalar, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari dava sayılır (TTK m.4/1) ve konusu bir miktar para olan ticari davalarda dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır (TTK m.5/A). Görev ve arabuluculuğun ayrıntısı serinin birinci yazısında ele alınmıştır.

Yargıtay Kararları

Aşırı cezai şartın indirilmesinde ölçütler; tacir borçluda ekonomik mahv istisnası

Yargıtay Kararı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2024/108 E., 2024/596 K., 27.11.2024 (Hukuk Genel Kurulunun direnme kararını bozan gerekçesi; 818 sayılı BK ve 6762 sayılı TTK dönemine ilişkin)

“Hâkim, cezaî şartın fahiş olup olmadığını, hakkaniyet ölçülerini aşıp aşmadığını araştırırken, özellikle, borca aykırı davranış nedeniyle alacaklının uğradığı zararı, borçlunun kusur derecesini, alacaklının ortak kusurunu ve tarafların (özellikle borçlunun) ekonomik durumunu dikkate alır. … Fahiş olan cezaî şartın indirilmesi olanağı, zayıf durumda bulunan borçlunun sömürülmesini önlemeye yönelik, kamu düzenine ilişkin bir kuraldır. … tacir borçlu aleyhine kararlaştırılan cezaî şartın ifasının borçlunun ekonomik mahvına yol açması muhtemelse, bu cezaî şart kural olarak ahlâka ve adaba aykırı kabul edilmelidir.”

Sözleşme sonrası münhasırlığın kısa süreli ihlalinde cezai şart yüzde doksan indirilebilir

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2010/7984 E., 2012/9177 K., 29.05.2012 (onanan belirleme: İlk Derece Mahkemesinin gerekçesi; 818 sayılı BK dönemi)

“16 günlük süre ile davacının albüm satışlarından uğrayacağı zarar ve cezai şart arasında, sözleşmeye aykırılığı özendirmeyecek ve hakkaniyete uygun bir denge sağlanması gerektiği, cezai şartın % 90 oranında indirilmek suretiyle sözleşmede öngörülen cezai şart miktarının % 10 una tekabül eden 210.000 ABD doları biçiminde belirlendiği”

Karşılıklı kusur ve alacaklının tacir olması, cezai şartın indirilmesinde gözetilir

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2023/587 E., 2023/7110 K., 06.12.2023 (onanan belirleme: bozmaya uyan İlk Derece Mahkemesinin gerekçesi; menajerlik ve booking sözleşmesi)

“davacının menajerlik hizmeti kapsamında gerektiği gibi davalıya iş temin etmemesi, davalının da davacıya edimini yerine getirmesi için ihtar göndermeden kendi imkanları ile iş bulması nedeniyle her iki tarafında kusurlu olması, davacının tacir olması, tarafların dosyaya yansıyan ekonomik durumları, gözetildiğinde cezai şartta takdiren indirime gidilmesi gerektiği”

Albüm hazırlığı yapmayan yapımcı kusurludur; sanatçının feshi haklıdır ve yapımcı cezai şart isteyemez

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2016/3931 E., 2017/6079 K., 13.11.2017 (onanan belirleme: İlk Derece Mahkemesinin gerekçesi; albüm yapım sözleşmesi)

“üçüncü albümün yapımı için harekete geçmesi gereken davacının harekete geçmeyerek albüm yapımlarını engellediği, dolayısıyla sözleşmeye aykırı davranan tarafın davacı taraf olduğu, bu nedenle davalının sözleşmeyi feshetmesinin haklı gerekçe taşıdığı, sözleşmeye aykırı davranan ve kusurlu olan tarafın davacı taraf olması nedeniyle sözleşmeye dayanarak cezai şart talebinde de bulunamayacağı”

FSEK m.52’ye aykırı devir hükmü geçersizdir; ona bağlanan cezai şart istenemez

Yargıtay Kararı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2021/2257 E., 2022/6539 K., 03.10.2022 (onanan belirleme: İlk Derece Mahkemesinin gerekçesi; istinaf ve temyizden geçmiştir; mimari proje sözleşmesi)

“şeklindeki hükmün FSEK 52. maddesine göre yazılı olarak yapılmaması ve açıkça tek tek belirtilmediğinden sözleşmenin bu hükümlerinin geçersiz olduğu, sözleşmenin 8. maddesinde öngörülen cezai şart ödeme yükümlülüğü talebinin yersiz olduğu”

Sözleşme Müzakeresinde Dikkat Edilecek Maddeler

Yapımcı sözleşmesinin müzakeresinde sanatçı ve yapımcı açısından öne çıkan maddeler aşağıda sıralanmıştır. Süreli devirlerde hakların geri dönüşü bakımından FSEK’in şu hükmü başlangıç noktasıdır:

İlgili Kanun Hükmü — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.59 (Hakkın eser sahibine avdeti)

“Eser sahibi veya mirasçıları mali bir hakkı muayyen bir gaye zımnında yahut muayyen bir süre için devretmişlerse gayenin ortadan kalkması veya sürenin geçmesiyle ilgili hak, sahibine avdet eder.”

  1. Hakların tek tek sayılması. Devredilen haklar (çoğaltma, yayma, umuma iletim ve dijital erişime sunma, işleme, temsil), mecralar, bölge ve süre ayrı ayrı yazılmalı; yapımcıya geçmeyen haklar (örneğin eserin film ve dizide kullanımına izin) açıkça saklı tutulmalıdır.
  2. Master hakların geri devri. Mali hakkı belirli bir süre için devreden eser sahibine hak, sürenin geçmesiyle kendiliğinden döner (FSEK m.59). Kayıtlar bakımından da sürenin sonunda master kayıtların, kayıt tescil belgelerinin ve görsel materyallerin noterden devirle sanatçıya geçeceği yazılabilir; istinaf içtihadında incelenen bir sözleşme bu modeli öngörmüştür (İstanbul BAM 44. Hukuk Dairesi, 2020/621 E., 2021/1652 K.).
  3. Süre ve yapımcının yükümlülükleri. Her albüm veya single için kayıt, yayım ve tanıtım takvimi, asgari tanıtım bütçesi ve bu yükümlülüklerin ihlalinde sanatçının fesih hakkı düzenlenmelidir.
  4. Gelir paylaşımı, mahsup ve raporlama. Net gelirin tanımı, mahsup edilecek masraf kalemleri ve üst sınırı, raporlama dönemi, platform raporlarının paylaşılması ve sanatçının bağımsız denetçi aracılığıyla hesapları inceleme hakkı yazılmalıdır.
  5. Meslek birliği gelirleri. Sanatçının icracı sanatçı olarak meslek birliğinden alacağı paylar ile eser sahibi gelirlerinin sözleşme dışında kalıp kalmadığı açıkça belirtilmelidir.
  6. Fesih koşulları ve cezai şart. Fesih sebepleri ve önce süre verilmesi usulü her iki taraf için simetrik kurulmalı; cezai şart yalnız sanatçıyı bağlamamalı, ihlalin türüne göre kademelendirilmeli ve gerçekçi bir zarar tahminine dayanmalıdır. Geç teslim için ifaya ekli ceza öngörülüyorsa ihtirazi kayıt usulü yazılmalıdır.
  7. Devir, katalog satışı ve alt lisans. Yapımcının hakları üçüncü kişiye devredebilmesi veya alt lisans verebilmesi şartlara bağlanmalı; eser sahibinin yazılı muvafakati gerektiği unutulmamalıdır (FSEK m.49).
  8. İsim, marka ve sosyal medya hesapları. Sanatçının sahne adı, marka tescili ve sosyal medya hesaplarının kime ait olduğu ve sözleşme sona erdiğinde ne olacağı ayrıca düzenlenmelidir; marka hakkına ilişkin genel çerçeve için marka hakkına tecavüz yazımıza bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yapımcıyla sözlü anlaştık; kayıtlar üzerindeki haklarım ona geçti mi?

Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır (FSEK m.52); icracı sanatçının verdiği izinlerin de yazılı olması zorunludur. Sözlü anlaşma veya hakları tek tek saymayan genel bir metin, sayılmayan haklar bakımından devir sonucunu doğurmayabilir.

Yapımcı, zarara uğradığını ispat etmeden cezai şart isteyebilir mi?

Evet. Geçerli bir cezai şart, alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile istenebilir (TBK m.180). Ancak asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı bir sebeple imkânsızlaşmışsa ceza istenemez; aşırı cezai şartı da hâkim kendiliğinden indirir.

Sözleşmede “cezai şartın fahiş olmadığını kabul ederim” yazıyor; indirim yine de mümkün mü?

Evet. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, fahiş cezai şartın indirilmesi imkânının kamu düzenine ilişkin olduğunu ve borçlunun bundan önceden feragat edemeyeceğini kabul eder. Borçlu tacir değilse hâkim aşırı cezai şartı kendiliğinden indirir.

Sanatçı tacir sayılır mı; indirim isteyebilir mi?

Kişisel sanat icrası kendi başına ticari işletme işletmek anlamına gelmez; bu durumda sanatçı indirimden yararlanır. Sözleşmeyi sanatçının şirketi imzalamışsa borçlu tacirdir ve TTK m.22 uyarınca indirim isteyemez; bu hâlde de cezai şart ekonomik mahvına yol açacaksa ahlaka aykırılık nedeniyle kısmen geçersiz sayılabilir.

Albüm teslimi gecikti ama yapımcı kaydı kabul etti; sonradan ceza isteyebilir mi?

Geç ifaya bağlanan (ifaya ekli) cezai şartta yapımcı, ifayı çekince koymadan kabul etmişse cezayı isteyemez (TBK m.179/2). Saklı tutma ifa anında açıkça yapılmalıdır; sözleşmede ihtirazi kayda gerek olmadığı kararlaştırılmış veya hak önceden ihtarla saklı tutulmuşsa sonuç değişebilir.

Yapımcı albüm yapmadı, ben sözleşmeyi feshettim; bana cezai şart talep edebilir mi?

Yargıtay’ca onanan bir kararda, albüm hazırlığı için harekete geçmeyen yapımcının sözleşmeye aykırı davranan ve kusurlu taraf olduğu, sanatçının feshinin haklı olduğu ve yapımcının cezai şart isteyemeyeceği kabul edilmiştir. Feshin haklılığını gösteren yazışma ve ihtarların saklanması önemlidir.

Şarkıcı, prodüktör ve dağıtımcı arasındaki sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar büromuzun Ticaret ve Şirketler Hukuku çalışma alanı kapsamında değerlendirilmektedir.

İlgili Makaleler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.

Yazar:

Bu konuda sorunuz varsa

Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.

0258 241 55 54 · info@capar.av.tr · Mesaj gönder

Ticaret ve Şirketler Hukuku alanındaki diğer makaleler

Tüm Ticaret ve Şirketler Hukuku makaleleri →

Anahtar kavramlar: şarkıcı prodüktör sözleşmesi · albüm yapım sözleşmesi · master kayıt sözleşmesi · dağıtım sözleşmesi · icracı sanatçı hakları FSEK m.80 · fonogram yapımcısı bağlantılı hak · FSEK m.52 yazılı şekil hakların ayrı ayrı gösterilmesi · MESAM MSG MÜYAP MÜYORBİR · cezai şart TBK m.179 · TBK m.180 · cezai şartın indirilmesi TBK m.182/3 · ihtirazi kayıt · tacir indirim isteyemez TTK m.22 · ekonomik mahv · tek taraflı cezai şart TBK m.420 · dönme cezası

Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Şarkıcı ile Prodüktör Sözleşmesi: Geçerlilik, Cezai Şartın İndirilmesi ve Reddi (FSEK m.52, 80; TBK m.179-182)”, ÇAPAR Hukuk, 2026-10-25, https://capar.av.tr/makale/sarkici-produktor-sozlesmeleri-ve-cezai-sart

← Tüm makaleler

Güncel Makaleler

Tüm makaleler ›