Son gözden geçirme:
İbraz Süresi Geçen Çekte Haklar: Başvurma Hakkı, Takibin İptali (İİK m.170/a), TTK m.732 Davası ve Zamanaşımı
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Çek kanuni süresinde bankaya ibraz edilmez ya da ödenmediği protesto, bankanın tarihli beyanı veya takas odasının tarihli beyanıyla süresinde tespit ettirilmezse hamil, cirantalara, düzenleyene (keşideci) ve diğer çek borçlularına karşı kambiyo hukukuna dayalı başvurma haklarını kaybeder (TTK m.808); Yargıtay’a göre böyle bir çek kambiyo senedi vasfını yitirir ve adi havale niteliği kazanır. Bu çekle kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılırsa icra mahkemesi, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz üzerine bu durumu kendiliğinden gözeterek takibi iptal eder (İİK m.170/a). Hamilin alacağı ise tümüyle düşmez: keşideciye karşı, onun hamilin zararına zenginleştiği ölçüde sebepsiz zenginleşme davası açılabilir; bu davada zenginleşmediğini ispat yükü keşidecidedir ve dava, çekin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır (TTK m.818/1-m, TTK m.732). Temel ilişkiye dayalı alacak davası da saklıdır.
Süresinde ibraz edilmeyen ya da ödememesi usulünce tespit edilmeyen çekte hamil keşideci dahil bütün çek borçlularına karşı kambiyo başvurma hakkını kaybeder ve kambiyo takibi icra mahkemesince iptal edilir. Yazıda borçlunun yolları, keşideciye karşı TTK m.732 sebepsiz zenginleşme davası, bir yıllık süre, ispat yükü, görevli mahkeme ve arabuluculuk, temel ilişki davası ve zamanaşımı Yargıtay kararlarıyla anlatılıyor.
İbraz süresi geçen çekte haklar: süresinde ibraz edilmeyen ya da ödememesi usulünce tespit edilmeyen çekte kaybedilen başvurma hakları (TTK m.808-809), ibraz süresinden sonraki ciro, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte icra mahkemesinin resen denetimi ve borçlunun başvuru yolları (İİK m.168, İİK m.170/a), keşideciye karşı sebepsiz zenginleşme davası (TTK m.732, TTK m.818), süre, ispat yükü, görevli mahkeme ve arabuluculuk, temel ilişkiye dayalı alacak davası, zamanaşımıyla ilişkisi ve doğrulanmış Yargıtay kararları.
Süresinde İbraz Edilmeyen Çekte Hangi Haklar Kaybedilir?
Çekin ibraz süreleri ve nasıl hesaplandıkları çekin ibraz süreleri ve hükmü yazımızda anlatılmıştır. Bu yazı, süre kaçırıldığında ya da ödememe usulünce tespit ettirilmediğinde ne olacağını ele alır. Kanuna göre hamilin başvurma hakkı iki şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: çek zamanında ibraz edilmiş olmalı ve ödenmediği Kanunda sayılan üç yoldan biriyle — protesto, muhatabın ibraz gününü de gösteren tarihli beyanı ya da takas odasının tarihli beyanı — sabit olmalıdır. Bu şartlar gerçekleşirse hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir (TTK m.808).
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2026 tarihli bir kararında bu şartların emredici olduğunu ve hâkim veya icra müdürü tarafından resen dikkate alınacağını vurgulamış; süresinde ibraz etmeyen hamilin “tüm sorumlulara, hatta düzenleyene karşı da” kambiyo hukukuna dayalı başvurma hakkını kaybettiğini ve böyle bir çekin kambiyo senedi vasfını taşımayan adi havale niteliğine dönüştüğünü belirtmiştir (aşağıdaki ilk karar). Buna göre süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil şu imkânları yitirir:
- Kambiyo hukukuna dayalı başvurma hakları: Keşideci dahil bütün çek borçlularına karşı çekten doğan başvurma hakkı kullanılamaz.
- Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu: Bu yol, alacağı çek, poliçe veya emre yazılı senede dayanan alacaklıya tanınmıştır (İİK m.167); kambiyo vasfını yitiren belgeyle bu yola başvurulamaz.
- Bankanın yaprak başına sorumluluk tutarı: Bankanın ödeme yükümlülüğü yalnız “süresinde ibraz edilen her çek yaprağı” için doğar (5941 sayılı Kanun m.3/3).
- Karşılıksız çek suçu bakımından şikâyet: Suç, çekin üzerindeki tarihe göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesiyle oluşur (5941 sayılı Kanun m.5); Yargıtay cezaya hükmedilebilmesi için ibraz süresi içinde ibraz edilmiş karşılıksız bir çeki ve İİK m.347’deki sürelere uygun şikâyeti aramaktadır (Yargıtay 19. CD, 2018/3249 E., 2019/5808 K.; ayrıntılar için karşılıksız çek ve cezai sorumluluk yazımız).
Buna karşılık çek bütünüyle değersiz hale gelmez. Çekten cayılmamışsa banka, ibraz süresi geçtikten sonra da çeki ödeyebilir (TTK m.799). Ödenmezse hamilin elinde iki yol kalır: keşideciye karşı Türk Ticaret Kanunu’ndaki özel sebepsiz zenginleşme davası ve çeki aldığı kişiyle arasındaki temel ilişkiye dayalı alacak davası. Bu iki yol aşağıda ayrıca incelenmiştir.
Ödememenin Tespiti, Tespit Süresi ve Mücbir Sebep
Çeki süresinde bankaya götürmek tek başına yetmez; ödememenin de ibraz süresi içinde tespit ettirilmesi gerekir:
“(1) Protesto veya buna denk olan belirleme, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır. (2) İbraz, sürenin son gününde yapılırsa, protesto veya buna denk belirleme, izleyen iş gününde de yapılabilir.”
Uygulamada en sık kullanılan belirleme, bankanın çekin arka yüzüne yazdığı karşılıksızdır şerhidir. Bu işlem hamilin talebiyle yapılır; şerhte ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve karşılıksız kalan tutar yazılır ve hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz (5941 sayılı Kanun m.3/4). Yargıtay, ibraz tarihini taşımayan bir banka şerhini çekin bankaya ibraz edildiğinin kanıtı saymamış; böyle bir belgeye dayanan kambiyo takibinin İİK m.170/a uyarınca iptal edilmesi gerektiğini, bu maddede tazminat öngörülmediğinden iptal hâlinde borçlu lehine tazminat ve para cezasına da hükmedilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 12. HD, 2024/7546 E., 2025/1067 K.). Hukuk Genel Kurulu ise bankanın yaprak başına sorumluluk tutarını ödediğini gösteren, ibraz tarihini de içeren ve hamil ile banka yetkilisince imzalanan şerhi, süresinde ibrazı ve karşılıksızlığı gösteren geçerli bir tarihli beyan saymıştır (aşağıdaki ilk karar).
Süre bir engel yüzünden kaçırılmışsa mücbir sebep hükmüne başvurulabilir:
“(1) Kanunen belirli olan süreler içinde çekin ibrazı veya protesto edilmesi veya buna denk bir belirlemenin yapılması, bir devletin mevzuatı veya herhangi bir mücbir sebep gibi aşılması imkânsız bir engel nedeniyle gerçekleştirilememişse, bu işlemler için belirli olan süreler uzar. … (5) Hamilin veya çeki ibraz etmekle, protesto çekmekle ya da aynı nitelikte bir belirlemeyi yaptırmakla görevlendirdiği kişinin, sadece kendileriyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz.”
Mücbir sebepten yararlanmak isteyen hamil, sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmek ve bunu çek veya alonj üzerine kaydetmekle yükümlüdür; engel kalkınca çeki gecikmeksizin ibraz etmelidir. Mücbir sebep, ibraz süresi bitmeden önce ihbar edildiği günden itibaren on beş günden fazla sürerse ibraz ve tespit yapılmaksızın başvurma hakkı kullanılabilir (TTK m.811). Hamilin kendi hastalığı, seyahati ya da çeki tahsile verdiği kişinin ihmali gibi yalnız kendisiyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz.
İbraz Süresinden Sonra Ciro ve Devir
“(1) Protestonun düzenlenmesinden veya aynı nitelikte bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, ancak alacağın temlikinin sonuçlarını doğurur. (2) Tarihsiz bir cironun, protesto veya aynı nitelikte bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden önce yapıldığı, aksi sabit oluncaya kadar karinedir.”
Bu hükmün uygulamada iki farklı görünümü vardır. Süresinde ibraz edilip karşılıksızlığı tespit edilmiş bir çek bundan sonra ciro edilirse, ciro alacağın temliki sonuçlarını doğurur; Yargıtay’a göre bu durumda çek kambiyo senedi niteliğini kaybetmez, yalnız borçlu, kişisel def’ilerini çeki ciro ile alan yetkili hamile karşı da ileri sürebilir (Yargıtay 12. HD, 2020/3500 E., 2020/10721 K.). Süresinde hiç ibraz edilmeyen çek ise kambiyo vasfını kaybeder ve sonraki devirler temlik hükümlerine tabi olur; ticari davalara bakan ve sonradan kapatılan 19. Hukuk Dairesi bu durumda, keşidecinin açtığı menfi tespit davasında hamilin keşidecinin sebepsiz zenginleştiğine ilişkin savunmasının da incelenmesi gerektiğine karar vermiştir (Yargıtay 19. HD, 2016/10529 E., 2017/5734 K.). Süre geçtikten sonra çeki ciro yoluyla alan kişi, devredenin def’ilerine açık bir alacak devralmış olur.
Kambiyo Takibinde İcra Mahkemesinin Resen Denetimi
Süresinde ibraz edilmeyen bir çeke dayanılarak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatılması uygulamada sık rastlanan bir durumdur. Böyle bir takipte borçlunun kambiyo hukukuna ilişkin şikâyeti ve icra mahkemesinin yetkisi şöyle düzenlenmiştir:
“Borçlu, alacaklının bu fasıl hükümlerine göre takip hakkı olmadığını 168 inci maddenin 3 üncü bendine göre şikayet yolu ile ileri sürebilir. İcra mahkemesi müddetinde yapılan şikayet veya itiraz dolayısıyle, usulü dairesinde kendisine intikal eden işlerde takibin müstenidi olan kambiyo senedinin bu vasfı haiz olmadığı veya alacaklının kambiyo hukuku mucibince takip hakkına sahip bulunmadığı hususlarını re’sen nazara alarak bu fasla göre yapılan takibi iptal edebilir. Her ne suretle olursa olsun, imza inkarı itirazı geri alınmış veya borç kısmen veya tamamen kabul edilmiş ise bu madde hükmü uygulanmaz.”
Hükmün üç yönü önemlidir. Birincisi, borçlu çekin süresinde ibraz edilmediğini doğrudan şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İkincisi, borçlu bu konuda bir şey söylemese bile, süresinde yapılmış herhangi bir şikâyet veya itiraz — örneğin yalnız imzaya ya da borca itiraz — dosyayı icra mahkemesinin önüne getirdiğinde mahkeme, çekin kambiyo vasfını kendiliğinden ve öncelikle inceler. Yargıtay, keşide tarihindeki parafsız düzeltme yok sayıldığında çekin süre geçtikten sonra ibraz edilmiş olacağını ve bu durumda takibin İİK m.170/a uyarınca iptal edilmesi gerektiğini bu çerçevede vurgulamıştır (aşağıdaki ikinci karar). Üçüncüsü, borçlu borcu kısmen veya tamamen kabul etmiş ya da imza inkârından vazgeçmişse mahkeme bu denetimi yapamaz; bu nedenle şikâyet dilekçesinde borcun kabulü anlamına gelebilecek ifadelerden kaçınılmalıdır.
Takibin İİK m.170/a uyarınca iptali, alacaklının alacağını kesin olarak ortadan kaldırmaz; yalnız kambiyo senetlerine özgü yolu kapatır. Alacaklı, aşağıda açıklanan sebepsiz zenginleşme ya da temel ilişki yoluyla alacağını genel hükümlere göre isteyebilir.
Borçlunun Başvuru Yolları ve Süreleri
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte borçlunun itiraz ve şikâyetleri, ödeme emrinde yazılan sürelere bağlıdır:
“İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse, borçluya senet sureti ile birlikte hemen bir ödeme emri gönderir. Bu ödeme emrine şunlar yazılır: … 3. Takibin müstenidi olan senet kambiyo senedi vasfını haiz değilse, beş gün içinde icra mahkemesine şikayet etmesi lüzumu, 4. Takip müstenidi kambiyo senedindeki imza kendisine ait olmadığı iddiasında ise bunu beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmesi; … 5. Borçlu olmadığı veya borcun itfa edildiği veya mehil verildiği veya alacağın zaman aşımına uğradığı veya yetki itirazını sebepleri ile birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bir dilekçe ile bildirerek icra mahkemesinden itirazın kabulüne dair bir karar getirmediği takdirde cebri icraya devam olunacağı ihtarı.”
Buna göre süresinde ibraz edilmemiş çekle takip edilen borçlunun başlıca yolları şunlardır:
- Kambiyo vasfına ilişkin şikâyet: Çekin süresinde ibraz edilmediği, ödememenin tarihli şerhle tespit edilmediği veya çekin zorunlu unsurlarının eksik olduğu, beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürülür (İİK m.168, İİK m.170/a).
- İmzaya itiraz: İmza borçluya ait değilse beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir; bu itiraz satıştan başka takip işlemlerini durdurmaz (İİK m.170).
- Borca ve zamanaşımına itiraz: Borcun bulunmadığı, ödendiği ya da zamanaşımına uğradığı beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir; bu itiraz da satıştan başka işlemleri durdurmaz (İİK m.169). Zamanaşımı itirazı, çekteki tarihe göre değerlendirilir:
“İcra hakimi, borçlunun zamanaşımı itirazını alacaklının ibraz ettiği kambiyo senedindeki tarihe göre varit görür ve alacaklı da zamanaşımının kesildiğini veya tatil edildiğini resmi veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat edemezse, itirazın kabulüne; aksi halde reddine karar verir.”
Beş günlük süreler kaçırılsa bile borçlunun, genel hükümlere göre menfi tespit veya ödediği paranın geri alınması için istirdat davası açma imkânı saklıdır; Kanun bu davaları icra mahkemesi kararlarının sonuçlarıyla birlikte ayrıca anar (İİK m.169/a, İİK m.170). Konu kambiyo senetlerinde menfi tespit davası yazımızda ayrıntılı anlatılmıştır.
Alacaklı kambiyo yolu yerine çeke dayanarak genel haciz yoluyla ilamsız takip başlatmışsa süre ve merci değişir: borçlu itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine bildirmelidir (İİK m.62). Yargıtay, bu tür bir takipte süresinde ibraz edilmeyen çeke ilişkin itirazın icra mahkemesine yapılmasını hukuki sonuç doğurmayan bir başvuru saymıştır (Yargıtay 12. HD, 2014/28204 E., 2014/26059 K.). İtiraz ve süreleri için ödeme emrine itiraz yazımıza da bakılabilir.
Keşideciye Karşı Sebepsiz Zenginleşme Davası (TTK m.732)
Hamilin çekten doğan hakkı düştüğünde keşidecinin elinde haksız bir kazanç kalmaması için Kanun özel bir sebepsiz zenginleşme istemi öngörür. Bu istem poliçe için düzenlenmiş olup sebepsiz zenginleşmeden doğan haklara ilişkin poliçe hükmü, yollama hükmüyle çeke de uygulanır (TTK m.818/1-m):
“(1) Zamanaşımı sebebiyle veya poliçeden doğan hakların korunması için gerekli olan işlemlerin yapılmasının ihmal edilmiş olması dolayısıyla, düzenleyenin veya kabul edenin poliçeden doğan yükümlülükleri düşmüş bile olsa, bunlar poliçenin hamiline karşı, onun zararına zenginleşmiş olabilecekleri kadar borçlu kalırlar. (2) Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem, muhataba, yerleşim yerli bir poliçeyi ödeyecek olan kimseye ve düzenleyen, poliçeyi başka bir kişi veya ticari işletme hesabına düzenlemiş olduğu takdirde o kişiye veya ticari işletmeye karşı da ileri sürülebilir. (3) Poliçeden doğan borcu düşmüş olan cirantaya karşı böyle bir istem ileri sürülemez. (4) Zamanaşımı süresi, poliçenin zamanaşımına uğradığı tarihi takip eden tarihten itibaren bir yıldır; ispat yükü, sebepsiz zenginleşmediğini iddia edene aittir.”
Şartlar
Çek bakımından hüküm şöyle okunur: (1) Hamilin çekten doğan hakkı, ya zamanaşımı nedeniyle ya da hakların korunması için gerekli işlemlerin — süresinde ibraz ve ödememenin süresinde tespiti — yapılmaması nedeniyle düşmüş olmalıdır. (2) Davalı, hamilin zararına zenginleşmiş olmalıdır; istem, zenginleşmenin miktarıyla sınırlıdır. (3) Davalı, kural olarak çekin düzenleyeni (keşideci) olmalıdır. Süresinde ibraz edilmeyen çek, birinci şartı tipik olarak karşılar.
Kime karşı açılır, kime açılamaz?
Davanın asıl muhatabı keşidecidir. Kanun, istemin belirli hâllerde muhataba ve düzenleyenin hesabına çek düzenlediği kişiye karşı da ileri sürülebileceğini öngörür; çekler bakımından kanunlar ihtilafına ilişkin hüküm de muhatap aleyhine sebepsiz zenginleşme istemini ayrıca anar (TTK m.732, TTK m.823). Buna karşılık borcu düşmüş cirantaya karşı sebepsiz zenginleşme istemi ileri sürülemez. Çeki hamile veren ciranta ile hamil arasında bir hukuki ilişki varsa, hamil o kişiye ancak bu temel ilişkiye dayanarak başvurabilir.
İspat yükü
Bu davanın en önemli özelliği ispat yükünün yer değiştirmesidir: zenginleşmediğini, örneğin çekin karşılığını başka bir yolla ödediğini ya da çekin bir edim karşılığı olmaksızın verildiğini keşideci ispat etmelidir (TTK m.732). Yargıtay, süresinde ibraz edilmeyen çeke dayalı takipte keşidecinin açtığı menfi tespit davasında ispat yükünü hamile yükleyen kararı bu nedenle bozmuştur (aşağıdaki üçüncü karar). Keşideci bu yükü ticari defter kayıtları, ödeme belgeleri ve temel ilişkiye ilişkin belgelerle karşılayabilir; Yargıtay’ın onadığı bir kararda keşidecinin, ortağına olan borcunu ticari defter kayıtlarına göre virman yoluyla ödediğinin saptanması üzerine sebepsiz zenginleşmediğinin kabul edildiği görülmektedir (aşağıdaki dördüncü karar).
Süre
Sebepsiz zenginleşme istemi, çekin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen tarihten itibaren bir yıllık zamanaşımına tabidir (TTK m.732). Çekte hamilin düzenleyene karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğradığından (TTK m.814), bir yıllık süre bu üç yılın dolduğu günü izleyen günden işlemeye başlar. Yargıtay’ın onadığı bir kararda, süresinden sonra ibraz edilmiş çeklerde üç yıllık sürenin ibraz süresinin bitiminden hesaplandığı ve bunu izleyen bir yıl da geçtikten sonra başlatılan takibe dayanan itirazın iptali davasının reddedildiği görülmektedir (aşağıdaki beşinci karar).
Görevli mahkeme ve dava şartı arabuluculuk
Aksine hüküm bulunmadıkça asliye ticaret mahkemesi, dava olunan şeyin değerine bakılmaksızın bütün ticari davalara bakar (TTK m.5). Bölge Adliye Mahkemesi, süresinde ibraz edilmeyen çeke dayalı TTK m.732 davasını ticari dava saymış; bu davanın dava şartı olarak zorunlu arabuluculuğa tabi olduğunu, arabuluculuk şartının yerine getirilip getirilmediği araştırılmadan esasa girilemeyeceğini kabul etmiştir (Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 22. Hukuk Dairesi, 2021/210 E., 2023/495 K.).
“(1) Bu Kanunun 4 üncü maddesinde ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.”
Takip yoluyla istem
Hamil, sebepsiz zenginleşme alacağını doğrudan dava yerine önce genel haciz yoluyla ilamsız takiple de isteyebilir. Borçlu itiraz ederse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel hükümler dairesinde alacağının varlığını ispat ederek itirazın iptalini dava edebilir (İİK m.67). Yargıtay’ın onadığı bir kararda, süresinde ibraz edilmeyen çeke dayalı ilamsız takibe itiraz üzerine asliye ticaret mahkemesinde açılan itirazın iptali davası, TTK m.732 ve temel ilişki ölçütleriyle incelenmiştir (aşağıdaki dördüncü karar). İtirazın kaldırılması yolu ise ancak İİK m.68’de sayılan belgelerle mümkündür; Yargıtay’ın düzelterek onadığı bir kararda icra mahkemesi, kambiyo senedi niteliğini kaybeden çeki bu belgeler arasında saymamıştır (Yargıtay 12. HD, 2012/5193 E., 2012/6753 K.). Ayrıntılar için itirazın iptali davası yazımıza bakılabilir.
Temel İlişkiye Dayalı Alacak Davası
Çek çoğu zaman bir satış, hizmet ya da ödünç gibi bir temel ilişkideki borcun ödenmesi için verilir. Çekten doğan kambiyo hakkının düşmesi, bu temel borcu kendiliğinden sona erdirmez. Hamil, doğrudan ilişki içinde bulunduğu kişiye — keşideci kendisinin borçlusuysa keşideciye, çeki kendisine veren lehtar veya ciranta ile arasında bir ilişki varsa ona — temel ilişkiye dayanarak genel hükümlere göre alacak davası açabilir. Yargıtay’ın onadığı bir kararda, süresinde ibraz edilmeyen çekte kambiyo hukukundan doğan hakların yitirileceği, taraflar arasında temel ilişki varsa alacaklının çeke yazılı delil başlangıcı olarak dayanıp alacağını her türlü delille kanıtlayabileceği, temel ilişki yoksa keşideciye karşı TTK m.732’ye dayanılabileceği kabul edilmiştir (aşağıdaki dördüncü karar).
Temel ilişki yolunun bir ön şartı vardır: Hamil davasını açıkça temel ilişkiye dayandırmalı ve bu ilişkiyi kanıtlamalıdır. Yargıtay’ın onadığı bir başka kararda Bölge Adliye Mahkemesi, çeklerin yazılı delil başlangıcı sayılması gerektiği iddiasını, çeklerin asıl borç ilişkisine dayanak yapıldığına dair bir iddia veya delil bulunmadığı gerekçesiyle yeterli görmemiş; süresinde ibraz edilmeksizin zamanaşımına uğrayan çeklerin tek başına ilamsız takibe konu edilemeyeceğini belirtmiştir (aşağıdaki beşinci karar). Bu davada zamanaşımı ve ispat, temel ilişkiye uygulanacak genel hükümlere göre belirlenir; sözleşme, fatura ve ticari defter kayıtları gibi belgeler çekle birlikte saklanmalıdır.
Zamanaşımıyla İlişkisi: Üç Yıl, Bir Yıl ve Kesilme
Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m.814). Bu süre 6273 sayılı Kanunla altı aydan üç yıla çıkarılmıştır; Yargıtay, değişikliğin yürürlüğe girdiği 03.02.2012’den sonra ibraz süresi dolan çeklerin üç yıllık süreye tabi olduğunu kabul etmektedir (Yargıtay 12. HD, 2022/13628 E., 2023/5529 K.). Aynı kararda Daire, takiplerin mahkeme kararıyla tedbiren durdurulduğu dönemi de zamanaşımı hesabında gözetmiştir. Zamanaşımının kesilmesine ilişkin poliçe hükümleri çeke de uygulanır (TTK m.818/1-p): zamanaşımı dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir; kesen işlem yalnız kimin hakkında yapılmışsa ona karşı hüküm doğurur ve kesilmeyle aynı uzunlukta yeni bir süre işlemeye başlar (TTK m.750, TTK m.751).
İbraz süresinin kaçırılması ile zamanaşımı farklı kurumlardır: Süre kaçırılınca kambiyo hakları hemen düşer; zamanaşımı ise süresinde ibraz edilmiş çekte hakkın kullanılabileceği azami süreyi gösterir. Ancak sebepsiz zenginleşme isteminin bir yıllık süresi, çekin zamanaşımına uğradığı tarihe bağlandığından, süresinde ibraz edilmeyen çekte de üç yıllık sürenin hesabı önem taşır. Aşağıdaki örnek, aynı yerde ödenecek bir çek için bu ilişkiyi gösterir:
| Aşama | Tarih | Dayanak |
|---|---|---|
| Çekin üzerindeki düzenleme tarihi | 05.10.2026 (Pazartesi) | — |
| On günlük ibraz süresinin son günü | 15.10.2026 (Perşembe) | TTK m.796, TTK m.817 |
| Bu tarihe kadar ibraz ve tespit yapılmazsa | Kambiyo başvurma hakları düşer | TTK m.808, TTK m.809 |
| Üç yıllık zamanaşımının dolduğu gün | 15.10.2029 | TTK m.814 |
| Sebepsiz zenginleşme istemi için bir yıllık sürenin başlangıcı | Zamanaşımının dolduğu günü izleyen gün | TTK m.732 |
Yargıtay’ın onadığı bir kararda da aynı hesap yapılmıştır: 20.12.2013 ve 25.12.2013 düzenleme tarihli, aynı yerde ödenecek çeklerde üç yıllık süre sırasıyla 30.12.2016 ve 04.01.2017’de dolmuş; 29.03.2018’de başlatılan takip tarihinde sebepsiz zenginleşme istemi için öngörülen bir yıllık süre de geçmiş olduğundan dava reddedilmiştir (aşağıdaki beşinci karar).
Yargıtay Kararları
Aşağıdaki kararlar resmî karar veri tabanından tam metin olarak doğrulanmıştır. Yakın tarihli kararlarda kambiyo takipleri 12., çeke dayalı ticari davalar 11. Hukuk Dairesince incelenmiştir; bazı eski kararlar sonradan kapatılan 19. Hukuk Dairesine aittir.
Süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil düzenleyene karşı da başvurma hakkını kaybeder; çek adi havale niteliği kazanır
“Bu bağlamda hamilin çekin karşılıksız kalmasına dayalı başvurma hakkını kullanabilmesi için çeki TTK'nın 796. maddesinde öngörülen ibraz süreleri içinde muhataba ödenmek üzere ibraz etmesi ve çekin süresinde ibraz edilmiş olmasına rağmen ödenmediğinin aynı Kanun'un 808. maddesinde belirtilen belgelerden biriyle tespit ettirmesi zorunludur. Başvurma hakkına ilişkin bu şartlar emredici nitelikte olduğundan hâkim veya icra müdürü tarafından resen dikkate alınır … Süresi içinde çeki muhatap bankaya ibraz etmeyen hamil tüm sorumlulara, hatta düzenleyene karşı da kambiyo hukukuna dayalı başvurma hakkını kaybeder. Böyle bir çek kambiyo senedi vasfını taşımayan (adi havale) belge niteliğini alır.”
Parafsız tarih düzeltmesi yok sayılır; çek eski tarihe göre süre dışında ibraz edilmişse takip İİK m.170/a uyarınca iptal edilir
“Borçlunun söz konusu itirazları sabit olduğu takdirde; çekin TTK'nun 796. ve 808. maddelerinde öngörülen yasal süreden sonra ibraz edildiği sonucuna varılırsa İİK'nun 170/a-2. maddesi uyarınca takibin iptaline karar verilir. … O halde, mahkemece, takip dayanağı çekin düzeltmeden önceki keşide tarihine göre süresi içerisinde bankaya ibraz edilmemesi nedeniyle kambiyo senedi vasfını taşımadığından (adi havale hükmündedir) İİK'nun 170/a maddesi uyarınca takibin iptaline karar verilmesi gerekirken yazılı gerekçe ile istemin reddi isabetsizdir.”
Süresinde ibraz edilmeyen çekte sebepsiz zenginleşmediğini ispat yükü keşidecidedir
“Dava süresinde ibraz edilmeyen çeke dayalı alacağın tahsiline yönelik icra takibinde borçlu olunmadığının tespiti istemine ilişkindir. Takip konusu çekte davacı keşideci, davalı ise yetkili hamil konumundadır. 6102 sayılı TTK'nın 732.maddesi uyarınca davacı keşideci, dava konusu çekten dolayı sebepsiz zenginleşmediğini ispatla yükümlüdür. Mahkemece ispat yükünün tayininde hataya düşülerek yazılı şekilde karar verilmesi bozmayı gerekmiştir.”
Temel ilişki varsa çek yazılı delil başlangıcıdır; yoksa keşideciye karşı TTK m.732 yoluna gidilir
“süresinde ibraz edilmeyen çekle ilgili olarak kambiyo hukukundan kaynaklanan hakların yitirileceği ve taraflar arasında temel ilişki varsa alacaklının bu çeke yazılı delil başlangıcı olarak dayanabileceği, alacağını her türlü delille kanıtlayabileceği, temel ilişki bulunmaması halinde ise; hamilin dava tarihinde yürürlükte olan 6102 sayılı TTK'nın 732. maddesinde öngörülen sebepsiz zenginleşme hukuksal nedenine dayanarak keşideci hakkında alacak talebinde bulunmasının mümkün olduğu”
Üç yıllık süre ibraz süresinin bitiminden işler; sebepsiz zenginleşme istemi bunu izleyen bir yılla sınırlıdır
“6102 sayılı Kanun'un 814 üncü maddesine göre hamilin başvurma hakkının çekin ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğradığı, somut olayda 30.000,00 TL bedelli çekin 30.12.2016 tarihinde, 50.000,00 TL bedelli çekin 04.01.2017 tarihinde zamanaşımına uğradığı, icra takibinin ise 29.03.2018 tarihinde başlatıldığı, dolayısıyla her iki çek için de 732 nci madde uyarınca sebepsiz zenginleşme nedeniyle açılacak davaların da zamanaşımı sürelerinin dolduğu”
Sıkça Sorulan Sorular
Süresinde bankaya ibraz edilmeyen çekle icra takibi yapılabilir mi?
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla yapılamaz; böyle bir takip, borçlunun beş gün içinde yapacağı şikâyet ya da süresinde yapılan başka bir şikâyet veya itiraz üzerine icra mahkemesince iptal edilir (İİK m.168, İİK m.170/a). Alacaklı ise sebepsiz zenginleşme veya temel ilişkiye dayanarak genel haciz yoluyla takip ya da dava yoluna gidebilir.
İbraz süresi geçen çekte keşideciden para istenebilir mi?
Kambiyo hukukuna dayanarak istenemez; hamil keşideciye karşı da başvurma hakkını kaybeder. Ancak keşideci, hamilin zararına zenginleştiği ölçüde ona borçlu kalır ve hamil bu nedenle sebepsiz zenginleşme davası açabilir (TTK m.818/1-m, TTK m.732). Keşideciyle doğrudan bir temel ilişki varsa bu ilişkiye dayalı alacak davası da açılabilir.
TTK m.732’ye dayalı davada ispat yükü kimdedir?
Sebepsiz zenginleşmediğini iddia eden keşidecidedir (TTK m.732). Keşideci, çekin karşılığını başka yolla ödediğini veya çekin bir edim karşılığı olmaksızın verildiğini belgeleriyle kanıtlamalıdır; Yargıtay ispat yükünü hamile yükleyen kararları bozmaktadır.
Sebepsiz zenginleşme davası ne kadar sürede açılmalıdır?
Çekin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır (TTK m.732). Çekte başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğradığından, bir yıllık süre bu üç yılın dolmasından sonra işlemeye başlar (TTK m.814).
Bu dava hangi mahkemede açılır, arabuluculuk şart mıdır?
TTK m.732’ye dayalı dava ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.5). Konusu bir miktar para olan alacak, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A).
Çeki bana veren cirantaya başvurabilir miyim?
Kambiyo hukukuna dayanarak başvuramazsınız; borcu düşmüş cirantaya karşı sebepsiz zenginleşme istemi de ileri sürülemez (TTK m.732). Ciranta ile aranızda satış, hizmet veya ödünç gibi bir temel ilişki varsa, bu ilişkiye dayanarak genel hükümlere göre alacak davası açabilirsiniz.
Çek, senet ve diğer kambiyo senetlerinden doğan takip ve davalar büromuzun Kambiyo (Çek-Senet) Hukuku çalışma alanı kapsamındadır.
İlgili Makaleler
- Çekin İbraz Süreleri: On Gün, Bir Ay, Üç Ay, İleri Tarihli Çek, Başvurma Hakkı ve Zamanaşımı (TTK m.795-814)
- Kambiyo Senetlerinde Menfi Tespit Davası
- İtirazın İptali Davası (İİK m.67)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli çek-senet Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
Kambiyo Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Yargıtay HGK: Bono Bedelsizlik Davasında İspat Yükünü Üstlenen Davalı, Savunmasıyla Çelişen Islahla Kurtulamaz
- İleri Tarihli (Vadeli) Çekte İbraz ve Takip: 31/12/2028’e Kadar Erken İbraz Yasağı, Çek Kanunu m.3/8, Karekod
- Bono (Senet) Geçerlilik Şartları: Zorunlu Unsurlar, Eksiklik Halleri ve Zamanaşımı
- Bölge Adliye Mahkemesi: Bononun Teminat Senedi Olduğu İddiası Yargılamayı Gerektirir, İhtiyati Haczi Kaldırmaz
Anahtar kavramlar: ibraz süresi geçen çek · süresinde ibraz edilmeyen çek · başvurma hakkının kaybı · TTK m.808 · TTK m.809 · TTK m.811 mücbir sebep · TTK m.793 ibraz süresinden sonra ciro · adi havale · kambiyo takibinin iptali · İİK m.170/a · İİK m.168 · İİK m.169/a zamanaşımı itirazı · sebepsiz zenginleşme davası · TTK m.732 · TTK m.818 · ispat yükü keşidecide
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “İbraz Süresi Geçen Çekte Haklar: Başvurma Hakkı, Takibin İptali (İİK m.170/a), TTK m.732 Davası ve Zamanaşımı”, ÇAPAR Hukuk, 2026-10-25, https://capar.av.tr/makale/ibraz-suresi-gecen-cekte-haklar-ve-sebepsiz-zenginlesme

























