Son gözden geçirme:
Karşılıksız Çek ve Cezai Sorumluluk
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır ve hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmedilir (5941 sayılı Çek Kanunu m.5). Adli para cezası çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz ve ödenmezse kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir (m.5/11). Çek hesabı sahibi tüzel kişiyse sorumluluk, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişilere aittir (m.5/2). Bu suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz; şikâyet süresi fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıldır (İİK m.347). Karşılıksız kalan çek bedeli kanuni ibraz tarihinden işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse ya da hamil şikâyetinden vazgeçerse yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir (m.6).
Karşılıksız çek ve cezai sorumluluğun kapsamlı rehberi: karşılıksız çek suçu (“karşılıksızdır” işlemine sebebiyet verme, 5941 sayılı Çek Kanunu m.5); suçun şartları (kanuni ibraz süresi içinde ibraz, karşılıksızdır işlemi, hamilin şikâyeti); ceza (binbeşyüz güne kadar adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz) ve çek düzenleme/çek hesabı açma yasağı; adli para cezasının ödenmemesi hâlinde doğrudan hapse çevrilmesi (m.5/11); HAGB/uzlaşma/ön ödemenin uygulanmaması (m.5/10); gerçek ve tüzel kişide (şirket yetkilisinde) sorumluluk (m.5/2); şikâyet süresi (öğrenmeden 3 ay, her hâlde 1 yıl — İİK m.347); etkin pişmanlık ve ödeme ile düşme (m.6); görevli (icra ceza) ve yetkili mahkeme; Yargıtay 7. Ceza Dairesi kararları.
Karşılıksız çek ve cezai sorumluluk rehberi; karşılıksız çek suçu nedir (“karşılıksızdır” işlemine sebebiyet verme — 5941 sayılı Çek Kanunu m.5), suçun şartları (kanuni ibraz süresi içinde ibraz, karşılıksızdır işlemi, hamilin şikâyeti), ceza (binbeşyüz güne kadar adli para cezası; ceza çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz) ve çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, adli para cezasının ödenmemesi hâlinde doğrudan hapse çevrilmesi (5941 sayılı Kanun m.5/11), HAGB/uzlaşma/ön ödemenin uygulanmaması (5941 sayılı Kanun m.5/10), gerçek ve tüzel kişide (şirket yetkilisinde) sorumluluk (5941 sayılı Kanun m.5/2), şikâyet süresi (öğrenmeden 3 ay, her hâlde 1 yıl — İİK m.347), etkin pişmanlık ve ödeme ile davanın düşmesi (5941 sayılı Kanun m.6), görevli (icra ceza) ve yetkili mahkeme ile Yargıtay 7. Ceza Dairesi kararları.
Bir çek, kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulduğunda hesapta karşılığı yoksa “karşılıksızdır” işlemine tabi tutulur. Bu durumda yalnızca alacaklının (hamilin) icra/hukuki takip hakkı doğmaz; aynı zamanda çek hesabı sahibi veya onun adına çek düzenleyen kişi yönünden cezai sorumluluk da gündeme gelir. 5941 sayılı Çek Kanunu, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet vermeyi, hamilin şikâyetine bağlı bir suç olarak düzenler ve yaptırım olarak adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı öngörür. Bu yazıda suçun şartları, cezası, kimin sorumlu olduğu, şikâyet süresi, etkin pişmanlıkla cezadan kurtulma ve görevli mahkeme, güncel Yargıtay kararlarıyla ele alınmaktadır.
Karşılıksız Çek Suçu Nedir?
Karşılıksız çek suçunun teknik adı, “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet vermedir. Suç, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesine rağmen karşılığının bulunmaması ve banka tarafından “karşılıksızdır” işlemi yapılmasıyla oluşur. Takibi hamilin şikâyetine bağlıdır. Kanun, her bir çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası öngörür; ancak hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder.
“Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı, … az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. … Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür … Bu davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.”
Suçun Şartları: İbraz Süresi ve “Karşılıksızdır” İşlemi
Suçun oluşması için çekin kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibrazı şarttır. İbraz süreleri, çekin keşide (düzenleme) yeri ile ödeme yerine göre değişir (aynı yerde on gün, farklı yerlerde bir ay, yurt dışında düzenlenip Türkiye’de ödenecek çeklerde üç ay). İbraz üzerine karşılık yoksa banka, hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutarın dışında kalan kısımla sınırlı olarak “karşılıksızdır” işlemi yapar.
““Karşılıksızdır” işlemi, muhatap bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır. … İleri düzenleme tarihli çekle ilgili olarak hukukî takip yapılabilmesi için, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.”
Uygulamada çekler çoğunlukla ileri (vadeli) tarihli düzenlenir. Geçici düzenlemeler uyarınca 31/12/2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin bankaya ibrazı geçersizdir; bu nedenle çek fiilen bir vade işlevi görür. Suçun ve hukuki takibin doğması için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre ibraz süresi içinde ibrazı ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması gerekir.
Ceza ve Çek Yasağı: Adli Para Cezası ve Alt Sınır
Karşılıksız çek suçunun yaptırımı hapis değil, adli para cezasıdır; ancak bu, “hapis riski yok” anlamına gelmez. Ceza, gün esaslı belirlenir (5 ilâ 1.500 gün) ve bir gün karşılığı tutarla çarpılır; bulunan miktar çek bedelinin karşılıksız kalan kısmından az olamaz. Yani pratikte sanık, karşılıksız kalan çek bedeli kadar adli para cezasıyla karşılaşır. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; bu yasak yargılama sırasında koruma tedbiri olarak da uygulanır. En önemlisi, adli para cezası ödenmezse, bu ceza kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
“Birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle, ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz. … Birinci fıkra uyarınca verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda, bu ceza, 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 106 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.”
Kim Sorumludur? Gerçek Kişi ve Şirket Yetkilisi
Çek bir gerçek kişi adına düzenlenmişse, çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan çek hesabı sahibi sorumludur. Çek bir tüzel kişi (şirket) adına düzenlenmişse, sorumluluk; tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişilere aittir. Yargıtay, sorumluluğun ve çek yasağının, çekin ibraz/suç tarihinde şirketi temsile yetkili olan kişiye uygulanacağını kabul etmektedir; bu nedenle yetki değişiklikleri ve ticaret sicili kayıtları büyük önem taşır.
“Birinci fıkra hükmüne göre çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Çek hesabı sahibinin tüzel kişi olması hâlinde, bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organının üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler, çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlüdür.”
Şikâyet, Süre ve HAGB/Uzlaşmanın Uygulanmaması
Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır; soruşturma ve kovuşturma, hamilin şikâyetiyle başlar. Çek Kanunu, yargılama usulü bakımından İcra ve İflas Kanunu’na atıf yapar. Buna göre şikâyet süresi, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıldır (İİK m.347). Öğrenme anı, kural olarak çekin karşılıksız çıktığının öğrenildiği (ibraz/karşılıksızdır işlemi) tarihtir. Bu süre hak düşürücüdür; geçirilmesi hâlinde mahkeme “şikâyet hakkının düşürülmesine” karar verir. Bu suç bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) uygulanmaz; dolayısıyla “HAGB ile sicile işlemez” beklentisi bu suçta geçerli değildir.
Etkin Pişmanlık: Ödeme ile Davanın Düşmesi
Karşılıksız çek suçunda en etkili savunma yollarından biri etkin pişmanlıktır. Karşılıksız kalan çek bedelinin, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde; yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleştikten sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Aynı sonuç, hamilin şikâyetten vazgeçmesi hâlinde de doğar. Dikkat edilmesi gereken nokta, ödemenin yalnızca anaparayla sınırlı kalmaması; faizi ile birlikte ve tam olması gerektiğidir.
“Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, a) Yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, b) Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına, karar verilir. … Şikâyetten vazgeçme hâlinde de birinci fıkra hükmü uygulanır.”
Görevli ve Yetkili Mahkeme; Hukuki Takip
Karşılıksız çek suçundan açılan davalar icra ceza mahkemesinde görülür. Yetki bakımından dava; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Cezai sorumluluk, alacaklının hukuki (icra) takip haklarını ortadan kaldırmaz; hamil, çeke dayalı olarak kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatabilir. Borçlu ise gerçekte borçlu olmadığını ileri sürüyorsa kambiyo senetlerine ilişkin menfi tespit davası yoluna başvurabilir.
Yargıtay Kararları
Aşağıdaki kararlar; şikâyet süresinin geçirilmesi hâlinde şikâyet hakkının düşürülmesi, etkin pişmanlıktan yararlanmak için çek bedelinin faiziyle birlikte tam ödenmesi gerektiği ve tüzel kişi (şirket) çekinde çek düzenleme/çek hesabı açma yasağının suç tarihinde şirketi temsile yetkili kişiye uygulanmasına ilişkindir. Karşılıksız çek davaları, Yargıtay’ın güncel iş bölümünde 7. Ceza Dairesi nezdinde görülmektedir. Kararların tamamı resmî karar veri tabanından tam metin olarak doğrulanmıştır.
Şikâyet süresi öğrenmeden 3 ay, her hâlde 1 yıldır; süre geçerse şikâyet hakkı düşer (kanun yararına bozma kabul)
“… yargılamaya konu suç açısından şikâyet süresi 3 ay olup, bu sürenin öğrenme ile başlayacağı gözetilerek yapılan incelemede, … 3 aylık süre geçtikten sonra … şikâyette bulunulduğu cihetle, 2004 sayılı Kanun’un 347. maddesi gereğince “şikayet hakkının düşürülmesine” karar verilmesi gerektiği … şikâyetçinin 2004 sayılı İİK’nin 347. maddesinde öngörülen şikâyet süresinden sonra şikâyette bulunduğu anlaşılmakla, ŞİKÂYET HAKKININ DÜŞÜRÜLMESİNE, sanık hakkındaki mahkûmiyet hükmünün tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına”
Etkin pişmanlıktan yararlanmak için çek bedeli faiziyle birlikte tam ödenmelidir
“… Anayasa Mahkemesinin 26.07.2017 tarihli iptal kararı neticesinde suçun faili hakkında verilecek adli para cezasının altı sınırı yalnızca çek bedelinin karşılıksız kalan kısmı esas alınarak belirlenecekken, etkin pişmanlıkla ilgili düzenlemelerden istifade edilebilmesi için çekin karşılıksız kalan kısmının kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek faizi ile birlikte tamamen ödenmesi gerekeceği anlaşılmakla …”
Tüzel kişi (şirket) çekinde çek yasağı, suç tarihinde şirketi temsile yetkili kişiye uygulanır
“… suç tarihlerinde yürürlükte bulunan 5941 sayılı Kanun’un 5/1. maddesindeki düzenleme ile çek hesabı açmaktan yasaklama tedbirinin uygulanacağı kişilerin “… Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır.” şeklinde belirlendiği, suç tarihi itibarıyla sanığın şirketi münferiden temsile yetkili kişi olduğunun anlaşılması karşısında, Mahkemece sanık hakkında çek hesabı açmaktan yasaklama kararı tedbirinin uygulanmasında isabetsizlik görülmemiştir.”
Sıkça Sorulan Sorular
Karşılıksız çekte hapis cezası var mı?
Suçun doğrudan yaptırımı adli para cezasıdır. Ancak adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir (5941 sayılı Kanun m.5/11). Bu nedenle “sadece para cezası, hapis yok” algısı yanıltıcıdır.
Karşılıksız çek suçunda ceza ne kadardır?
Her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur; ancak hükmedilecek adli para cezası çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Pratikte ceza, çoğunlukla karşılıksız kalan çek bedeli kadar olur. Ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmedilir.
Karşılıksız çek suçunda şikâyet süresi nedir?
Çek Kanunu’nun atfı nedeniyle İİK m.347 uygulanır: şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Süre hak düşürücüdür; geçirilirse şikâyet hakkının düşürülmesine karar verilir.
Çek bedelini ödersem ceza kalkar mı?
Evet. Etkin pişmanlık kapsamında, karşılıksız kalan çek bedelini kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen öderseniz, yargılama aşamasında dava düşer; mahkûmiyet kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır. Şikâyetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur. Ödemenin faiziyle birlikte ve tam olması şarttır.
Şirket çekinde kim cezai olarak sorumludur?
Çek hesabı sahibi tüzel kişi (şirket) ise, çek karşılığını bulundurmakla yükümlü olan ve cezai sorumluluğu doğan kişi; mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişilerdir. Yargıtay, sorumluluğun ve çek yasağının ibraz/suç tarihinde şirketi temsile yetkili kişiye uygulanacağını kabul eder.
Karşılıksız çek suçunda HAGB veya uzlaşma uygulanır mı?
Hayır. Bu suç bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) hükümleri uygulanmaz (5941 sayılı Kanun m.5/10). Bu nedenle savunma stratejisinin baştan doğru kurulması ve etkin pişmanlık imkânının değerlendirilmesi önem taşır.
Çapar Hukuk, Kambiyo (Çek-Senet) Hukuku ve Ceza Hukuku kapsamında; karşılıksız çek davalarında sanık müdafiliği ve şikâyetçi (hamil) vekilliği, şikâyet süresi, etkin pişmanlık ve çek yasağının kaldırılması süreçlerini titizlikle yürütür.
- Kambiyo Senetlerinde Menfi Tespit Davası
- Bono (Senet) Geçerlilik Şartları: Zorunlu Unsurlar, Eksiklik Halleri ve Zamanaşımı
- HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) ve Adli Sicil: Şartlar, Denetim Süresi, Kaydın Silinmesi
- Çekin İbraz Süreleri: On Gün, Bir Ay, Üç Ay, İleri Tarihli Çek, Başvurma Hakkı ve Zamanaşımı (TTK m.795-814)
İlgili Makaleler
- Bono (Senet) Geçerlilik Şartları: Zorunlu Unsurlar, Eksiklik Halleri ve Zamanaşımı
- Kambiyo Senetlerinde Menfi Tespit Davası
- IBAN (Hesap) Kiralama Suçu ve Soruşturma Aşamasında Etkin Pişmanlık
- HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) ve Adli Sicil: Şartlar, Denetim Süresi, Kaydın Silinmesi
- Çekin İbraz Süreleri: On Gün, Bir Ay, Üç Ay, İleri Tarihli Çek, Başvurma Hakkı ve Zamanaşımı (TTK m.795-814)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi’nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli çek-senet Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
Kambiyo Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Yargıtay HGK: Bono Bedelsizlik Davasında İspat Yükünü Üstlenen Davalı, Savunmasıyla Çelişen Islahla Kurtulamaz
- İbraz Süresi Geçen Çekte Haklar: Başvurma Hakkı, Takibin İptali (İİK m.170/a), TTK m.732 Davası ve Zamanaşımı
- İleri Tarihli (Vadeli) Çekte İbraz ve Takip: 31/12/2028’e Kadar Erken İbraz Yasağı, Çek Kanunu m.3/8, Karekod
- Bölge Adliye Mahkemesi: Bononun Teminat Senedi Olduğu İddiası Yargılamayı Gerektirir, İhtiyati Haczi Kaldırmaz
Anahtar kavramlar: karşılıksız çek · karşılıksız çek suçu · karşılıksızdır işlemi · çek cezası · çekte hapis cezası · adli para cezası · çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı · etkin pişmanlık · şikayet süresi · çek şikayet · icra ceza mahkemesi · tüzel kişi çek sorumluluğu · şirket yetkilisi çek · 5941 sayılı Çek Kanunu · Çek Kanunu m.5 m.6 m.3 · ibraz süresi
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Karşılıksız Çek ve Cezai Sorumluluk”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-10, https://capar.av.tr/makale/karsiliksiz-cek-ve-cezai-sorumluluk

























