Son gözden geçirme:
Sahte Sigortalılık ve Sigortalılığın İptali
Seslendirme tarayıcınızın ses motoruyla yapılır.
Kısa cevap: Sigortalılığın temel koşulu hizmet sözleşmesine dayanan gerçek (fiili) çalışmadır; fiilen çalışılmadığı hâlde yapılan bildirimler ve sahte işyeri üzerinden oluşturulan sigortalılık hukuken korunmaz (5510 sayılı Kanun m.4/1-a). Sosyal Güvenlik Kurumu, denetim ve kontrolle görevli memurlarının tespitleriyle bildirimlerin gerçek bir çalışmaya dayanmadığını belirlerse sigortalılığı iptal eder; bu memurların düzenlediği tutanaklar aksi sabit oluncaya kadar geçerlidir (5510 sayılı Kanun m.59). İptal edilen sürelere dayanılarak aylık bağlanmışsa aylık kesilir ve iptalden sonra yapılan ödemeler yersiz ödeme olarak geri istenir; sağlık giderlerinin geri alınıp alınamayacağı ise önce çalışmanın fiili olup olmadığı araştırılarak ve 5510 sayılı Kanun’un geçici 45. maddesi gözetilerek belirlenir. Kurum işlemine karşı iş mahkemesinde işlemin iptali ve hizmet tespiti davası açılabilir (5510 m.101). Bu davalar kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim delilleri kendiliğinden toplar ve işverenin çalışmayı kabul ya da reddetmesi tek başına sonuç doğurmaz.
Gerçek çalışmaya dayanmayan (muvazaalı/sahte) sigortalılık ve sahte işyeri bildiriminin hukuki sonuçları; fiili çalışma olgusu, SGK'nın denetim ve iptal yetkisi, aylığın kesilmesi ve yersiz ödemenin geri alınması, görevli mahkeme, re'sen araştırma ve Yargıtay kararları.
Gerçek bir çalışmaya dayanmayan (muvazaalı/sahte) sigortalı bildiriminin ve sahte işyeri üzerinden yapılan tescilin hukuki niteliği; sigortalılığın temeli olan fiili çalışma olgusu, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun denetim ve iptal yetkisi, iptalin sonuçları (aylığın kesilmesi, yersiz ödemenin geri alınması), görevli mahkeme, ispat ve re'sen araştırma ile Yargıtay kararları.
Sosyal güvenlik hakkı, gerçek bir emeğin karşılığıdır. Bu nedenle hukuk düzeni, prim günü veya sigorta başlangıcı kazanmak amacıyla fiilen çalışılmadığı hâlde yapılan bildirimleri ve sahte işyerleri üzerinden oluşturulan sigortalılıkları korumaz. Bu yazıda, sahte (muvazaalı) sigortalılığın hukuki sonuçları, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) iptal yetkisi ve mahkemelerin uyguladığı “fiili çalışma olgusu” ölçütü ele alınmaktadır.
Sahte (Muvazaalı) Sigortalılık Nedir?
Sahte sigortalılık, ortada gerçek bir hizmet ilişkisi bulunmamasına rağmen kişinin sigortalı gösterilmesidir. Bu, çoğunlukla daha erken emeklilik, eksik prim gününü tamamlama, genel sağlık sigortasından yararlanma veya borçlanma hakkı elde etme amacıyla; bazen akrabalar arası danışıklı (muvazaalı) bildirimlerle, bazen de hiç faaliyeti olmayan “sahte işyeri” kayıtlarıyla yapılır. 5510 sayılı Kanun'a göre sigortalılığın doğması için kural olarak geçerli bir hizmet akdi ve fiilen çalışma şarttır.
“Bu Kanunun kısa ve uzun vadeli sigorta kolları uygulaması bakımından; a) Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar, … sigortalı sayılırlar.”
Sigortalılığın Temeli: Fiili Çalışma Olgusu
Yargıtay'ın istikrarlı kabulüne göre, bu Kanun anlamında sigortalı olabilmenin temel koşulu, hizmet sözleşmesine dayalı gerçek (fiili) çalışmadır. Sigortalı niteliği; çalışmanın kural olarak hizmet sözleşmesine dayanması, işin işverene ait işyerinde iş organizasyonu içinde yapılması ve kişinin istisnalar kapsamında bulunmaması koşullarının bir arada gerçekleşmesiyle kazanılır. Çalışan, kendini Kuruma bildirmemiş olsa dahi bu durum aleyhine delil oluşturmaz; tersine, fiilen çalışılmadığı hâlde yapılan bildirim de hukuken korunmaz.
“Sigortalılar, çalışmaya başladıkları tarihten itibaren en geç bir ay içinde, sigortalı olarak çalışmaya başladıklarını Kuruma bildirirler. Ancak, sigortalının kendini bildirmemesi, sigortalı aleyhine delil teşkil etmez.”
Kurum Hangi Hâllerde Sigortalılığı İptal Eder?
SGK'nın denetim ve kontrolle görevli memurları (müfettiş/denetmen), işyerinde fiili denetim yapar, işyeri kayıtlarını inceler ve gerektiğinde tutanak düzenler. Bu tespitler sonucunda bildirimlerin gerçek bir çalışmaya dayanmadığı anlaşılırsa, Kurum sigortalılığı iptal eder. Denetim elemanlarının düzenlediği tutanaklar, aksi ispat edilene kadar geçerlidir.
“Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurlarının görevleri sırasında tespit ettikleri Kurum alacağını doğuran olay ve bu olaya ilişkin işlemler, yemin hariç her türlü delile dayandırılabilir. Bunlar tarafından düzenlenen tutanaklar aksi sabit oluncaya kadar geçerlidir.”
Kayıt ve belgeye dayanmaksızın yapılan fiili tespitlerde, geriye dönük hizmet veya kazancın dikkate alınabileceği süre kanunla sınırlandırılmıştır.
“Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca işyerinde fiilen yapılan tespitlerden … kayıt ve belgelere dayanmaksızın çalıştığı belirlendiği halde, hizmetlerinin veya prime esas kazançlarının Kuruma bildirilmediği anlaşılan … sigortalıların geriye yönelik hizmetlerinin veya prime esas kazançlarının, en fazla tespitin yapıldığı tarihten geriye yönelik bir yıllık süreye ilişkin kısmı dikkate alınır.”
İptalin Sonuçları: Aylık Kesilmesi ve Yersiz Ödeme
Sigortalılığın iptali, salt prim günlerinin silinmesiyle sınırlı kalmaz. İptal edilen sürelere dayanılarak aylık bağlanmışsa aylık kesilir ve iptal tarihinden sonra yapılan ödemeler yersiz ödeme olarak geri istenir. Aynı şekilde, sahte sigortalılığa dayanarak alınan sağlık giderleri de Kurum tarafından istirdat (geri alma) konusu yapılır; ancak Kurumun bu giderleri tahsil hakkının bulunup bulunmadığı, önce çalışmanın fiili olup olmadığı araştırılarak ve 5510 sayılı Kanun'un geçici 45. maddesi gözetilerek belirlenir. Ağır hâllerde fiil; resmî belgede sahtecilik veya Kurumu zarara uğratan nitelikli dolandırıcılık gibi ayrı bir ceza soruşturmasına da yol açabilir.
Taraflar ve Dava Yolu
Kurumun iptal işlemine karşı; sigortalı, hak sahibi veya işveren, işlemin iptali ve sigortalılığın (gerçek çalışmanın) tespiti için dava açabilir. Buna karşılık Kurum, yersiz ödenen aylık veya sağlık giderini icra takibine koyar; takibe itiraz edilmesi hâlinde itirazın iptali davası gündeme gelir. Bu davalar kamu düzenine ilişkin olduğundan, tarafların beyan ve kabulleriyle yetinilmez.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Sigortalılığın tespiti, Kurum işleminin iptali ve yersiz ödemeye ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkeme iş mahkemesidir (5510 m.101); iş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme, genel kurallar yanında davalı SGK ünitesinin bulunduğu yer mahkemesidir. Fiilin suç boyutu bakımından ise ceza mahkemeleri ayrıca görevlidir.
İspat ve Re'sen Araştırma İlkesi
Çalışma olgusu her türlü delille ispatlanabilir; ancak bu davalarda hâkim, tarafların gösterdiği delillerle yetinmez ve kendiliğinden (re'sen) araştırma yapar. Dönem bordroları, ücret ödeme belgeleri, müfettiş raporları, SGK ve vergi kayıtları getirtilir; aynı işyerinde ve komşu işyerlerinde çalışan tarafsız bordro tanıkları zabıta marifetiyle saptanarak dinlenir; işyerinin kapasite ve niteliği ile bildirilen işçi sayısının bağdaşıp bağdaşmadığı denetlenir. İşverenin çalışma olgusunu kabulü veya reddi tek başına sonuç doğurmaz.
Yargıtay Kararları
Hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkindir; hâkim delilleri kendiliğinden toplar, ispat yükü bir tarafa yüklenemez
“… hizmet tespiti davaları, taraflarca hazırlama ilkesi kapsamı dışında olup, kendiliğinden araştırma ilkesi söz konusudur. Sigortalılık başlangıç tarihi ve hizmet tespitine yönelik davaların kamu düzenini ilgilendirdiği ve bu nedenle özel bir duyarlılık ve özenle yürütülmesi icabettiği Yargıtay’ın yerleşmiş içtihadı gereği olduğundan, kamu düzenini ilgilendiren hizmet tespiti davalarında, hâkimin özel bir duyarlılık göstererek delilleri kendiliğinden toplaması ve sonucuna göre karar vermesi gerekir. Kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulandığı bu davalarda ispat yükü, bir tarafa yüklenemez.”
İşverenin çalışma olgusunu kabulü ya da reddi tek başına sonuç doğurmaz
“Diğer taraftan bu davalarda, işverenin çalışma olgusunu kabulü ya da reddinin tek başına hukuki bir sonuç doğurmayacağı da göz önünde tutulmalıdır.”
Fiili çalışma yoksa aylık iptal edilir; gerçek çalışma somut ve inandırıcı delille belirlenmelidir
“Dava, davacının fiili çalışma olmadığı gerekçesiyle iptal edilen yaşlılık aylığının kesildiği tarihinten itibaren ödenmesi, davacının Kuruma borçlu olmadığının tespiti istemine ilişkindir. … gerekli tüm soruşturma yapılarak eylemli çalışma olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği tüm açıklığıyla belirlenerek, uyuşmazlık konusu husus, hiçbir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak biçimde çözümlenip deliller hep birlikte değerlendirilip takdir edilerek, varılacak sonuca göre karar verilmelidir.”
Sahte işyeri iddiasında önce fiili çalışma araştırılır; çalışma fiili değilse Kurumun sağlık gideri tahsil hakkı geçici 45. madde gözetilerek irdelenir
“… öncelikle çalışmanın fiili olup olmadığının araştırılarak çalışma fiili değil ise Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 12.03.2019 günlü ve 2015/10-2743 Esas - 2019/275 Karar sayılı ilam içeriği ve 5510 sayılı Yasanın geçici 45. maddesi gözetilerek davacı Kurumun sağlık gideri yönünden tahsil hakkının bulunup bulunmadığının irdelenerek sonucuna göre karar verilmelidir.”
Sıkça Sorulan Sorular
Fiilen çalışmadığım hâlde sigortam yatırıldı; bu geçerli mi?
Hayır. Sigortalılığın temel koşulu gerçek (fiili) çalışmadır. Çalışma olmadan yapılan bildirim hukuken korunmaz ve Kurumca iptal edilebilir.
SGK denetmeni tutanak tuttu; bu tutanağa itiraz edebilir miyim?
Evet. Denetim memurlarının tutanakları aksi ispat edilene kadar geçerlidir; iş mahkemesinde her türlü delille aksini ispat edebilirsiniz.
İşverenim çalıştığımı kabul ediyor; bu tek başına yeterli mi?
Hayır. Yargıtay'a göre işverenin çalışma olgusunu kabulü ya da reddi tek başına sonuç doğurmaz; mahkeme re'sen araştırma yapar.
Sigortalılığım iptal edilirse aylığıma ne olur?
İptal edilen sürelere dayalı aylık kesilir; iptalden sonra ödenen aylıklar ve alınan sağlık giderleri yersiz ödeme olarak geri istenebilir.
Akrabamın yanında danışıklı sigortalı göründüm; riskim nedir?
Gerçek çalışmaya dayanmayan akrabalar arası bildirimler muvazaalı sayılır; iptal, yersiz ödeme ve duruma göre ceza sorumluluğu doğabilir.
Gerçekten çalıştığım hâlde sigortam iptal edildi; ne yapabilirim?
İş mahkemesinde Kurum işleminin iptali ve hizmet tespiti davası açabilir; bordro tanıkları ve kayıtlarla fiili çalışmanızı ispatlayabilirsiniz.
Çapar Hukuk, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku kapsamında sigortalılığın tespiti, Kurum iptal işlemlerine itiraz ve yersiz ödeme uyuşmazlıklarını yürütür.
İlgili Makaleler
- Tarım Bağ-Kur (Çiftçi) Hizmet ve Sigortalılık Tespiti
- Ev Hanımlarının Emekliliği: İsteğe Bağlı Sigorta
- Yurt Dışı Borçlanması ile Emeklilik
- Hizmet Tespiti Davası: Şartları, Süresi ve İspatı
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kanun metinleri Mevzuat Bilgi Sistemi'nden, kararlar resmî karar veri tabanından alınmıştır. Aktarılan kararlar büronun taraf olduğu dosyalar değildir.
Yazar: Denizli işçi davaları Avukat Bayram Can Çapar - ÇAPAR HUKUK
Bu konuda sorunuz varsa
Bu yazıyı Av. Bayram Can Çapar hazırladı. Av. Bayram Can Çapar · ÇAPAR Hukuk olarak Denizli, İzmir, Aydın, Muğla, Manisa, Uşak, Afyonkarahisar, Kütahya, İstanbul ve Ankara'da ekibimizle avukatlık hizmeti veririz.
İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku alanındaki diğer makaleler
- Malullük Aylığı: Şartları, Yüzde 60 Çalışma Gücü Kaybı ve SGK Sağlık Kurulu Kararına İtiraz (5510 Sayılı Kanun m.25–27)
- Yargıtay HGK: Borçlanmayla 900 Güne Tamamlanan Ölüm Aylığı Kesilir, Ödenen Aylıklar Kurum Hatası Hükmüyle (m.96/1-b) Geri Alınır
- Yargıtay HGK: SGK İdari Para Cezasına Süresinde İtiraz Edilip Dava Açılmazsa Ödeme Emri Davasında Ceza Tartışılamaz
- İşyerinde Kalp Krizi İş Kazası Sayılır mı? 5510 Sayılı Kanun m.13, SGK Uygulaması ve Yargıtay Kararları
Anahtar kavramlar: sahte sigortalılık · muvazaalı sigortalılık · sigortalılığın iptali · fiili çalışma olgusu · 5510 sayılı Kanun m.4/1-a · 5510 m.8 · 5510 m.59 · 5510 m.86 · sahte işyeri · yersiz ödeme · aylığın kesilmesi · hizmet tespiti · re'sen araştırma · kamu düzeni
Kaynak gösterimi: Av. Bayram Can Çapar, “Sahte Sigortalılık ve Sigortalılığın İptali”, ÇAPAR Hukuk, 2026-11-10, https://capar.av.tr/makale/sahte-sigortalilik-ve-sigortaliligin-iptali

























